در امتحان نوع اول استاد ذى‌نفع بود و در امتحان نوع دوم شاگرد ذى‌نفع است، امتحان خداوندى از نوع دوم است- راغب- در مفردات خود ريشه- فتنه- كه به معنى امتحان استعمال مى‌شود. را اين گونه تفسير نموده است: «اصلُ الفِتَنْ ادخالُ الذَّهَب النّارَ لِتَظْهَرَ جَوْدَتُهُ مِن رِداءَتِه» [١]: «ريشه ماده فتن در لغت به معنى داخل كردن طلا در آتش است، تا اين كه طلاى اصل از مواد مخلوط با آن كه ارزش چندانى ندارد، جدا گرديده و ظاهر شود».

خداوند با امتحان خود زمينه پرورش و ورزيده شدن مخلوقات خود را فراهم مى‌آورد، تا ناخالصى‌هاى وجود آنها را در اثر فشار مشكلات و گوهر وجود آنها را در اثر حرارتهاى زمانه آبديده كند همانند كسى كه طلاى ناخالص را با تيزاب (اسيد سلطانى) مخلوط مى‌كند، و در كوره حرارت مى‌دهد تا ناخالصى‌هاى آن ذوب گردد، و طلاى خلاص به دست آيد، زيرا معروف است كه (اسيد سلطانى) با تمام فلزات تركيب مى‌شود جز طلا و براى همين جهت بقيه فلزات مخلوط شده با طلا همراه با حرارت ذوب مى‌كند و طلاى خالص باقى مى‌ماند، بله امتحانات خداوندى (اسيد سلطانى) است، كه ما را در كوره مشكلات خالص مى‌كند.

همچنان كه پيامبران عظيم‌الشأنى چون ابراهيم (عليه السلام) و موسى (عليه السلام) و عيسى (عليه السلام) و نبى مكرم اسلام (صلى الله عليه وآله) را چنين كرد و حتى اينان هم از چنين آزمايشاتى در آزمايشگاه بزرگ تاريخ مأمون نبوده‌اند، و چنان آبديده شدند كه در مقابل مستبدان زمان خويش سر تعظيم فرونياوردند، زيرا كمرى كه در اثر مشكلات قد بر

[١]. المفردات فى غريب القرآن، راغب اصفهانى، صفحه ٣٧١.