حال به معنى ترتيل بپردازيم تا معنى «يرتَلونه ترتيلا» روشن شود. امام صادق (عليه السلام) در بيان آيه: (وَ رَتّل القرآن ترتيلا) فرمودند: امام على (عليه السلام) چنين فرموده:

«بَيّنه تبيانا و لا تَهُذّه هَذَّ الشِعر و لا تَنْثره نَثْرَ الرَّمل ولكن اقْرعوا به قلوبكم القاسية و لا يكن هَمُّ احدكم آخر السورة» [٢]:

«واضح كن قرآن خواندنت را و نه مثل شعر به سرعت بخوان و نه مثل شن و ريگ بيابان پراكنده بخوان به طورى كه فاصله زياد شود، ولكن قلبهاى سخت و با قساوت خود را با قرآن خواندن بكوبيد و هرگز همّت شما رسيدن به آخر سوره نباشد (بلكه هميشه به دنبال كيفيّت و اثرپذيرى باشيد، نه به دنبال كميت و زياد خوانى فقط».

در روايات گذشته در قسمت ادب ظاهرى روايتى را در ذيل همين آيه قرآن: (ورتّل القرآن ترتيلا) از امام صادق (عليه السلام) آورديم، كه فرمودند:

«هو انْ تَتَمكّثَ فيه و تُحَسّن به صوتَك»

«ترتيل مكث كردن و توقف در قرائت قرآن است، (كه نه زياد سريع خوانده شود و نه بسيار كُند و آهسته) و اينكه نيكو كنى صوت خود را در خواندن قرآن».

سؤال: در بعضى روايات مثل روايتى كه گذشت مى‌گويد: همّت شما سريع خواندن و رسيدن به آخر سوره نباشد، بلكه همّت شما بهتر خواندن باشد نه بيشتر خواندن، در بعضى ديگر از روايات هر چه بيشتر خواندن مورد توجه و عنايت قرار گرفته است، چگونه اين دو دسته روايات قابل جمع هستند؟!

جوابهاى مختلفى ممكن است براى وجه جمع پيدا كرد، كه به سه قسمت آن اشاره مى‌كنيم: ١- ممكن است بگوئيم مراد از هر چه بيشتر خواندن، مجرّد

[١]. امالى صدوق، صفحه ٢٣٤.

[٢]. وسائل، ج ٤، ص ٨٥٦؛ مجمع البيان، ذيل همين آيه در سوره مزمّل.