آرى اگر ميكروبها نبودند سلولها بيكار و سرگردان بوده و رشدى نداشتند، پس اگر آنها را شرّ مى‌ناميم شرّ نسبى است، در بعضى مواقع كه ميكروبها زياد و در نتيجه بر مدافعان بدن غالب مى‌گردند بيمارى حاصل شده و گوئيم شر به ما روى آورده است.

بنابراين شرّ مطلق وجود ندارد بلكه نسبى و به قياس با ما چنين است و اين شرور نسبى لازم لاينفك نظام احسن است، و هيچ گونه كم لطفى از طرف خالق اين نظام صورت نگرفته است، غزالى گويد

«ليس فى الامكان ابْدَعُ ممّا كان»:

«نظامى زيباتر از نظام موجود امكان ندارد» حافظ نير با لحنى نغز و زيبا چنين سروده است:

پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت‌

آفرين بر نظر پاك خطا پوشش باد

مراد او اين است كه در نظر بى آلايش و پاك پير يعنى عارف كامل «كه جهان را به صورت يك واحد تجلّى حق مى‌بيند، همه خطاها و نبايستنى‌ها كه در ديده‌هاى محدود آشكار مى‌شود، محو مى‌گردد، جهان ظلّ حق و سايه حق است، ذات حق جميل على الاطلاق و كامل على الاطلاق است، ظلّ جميل، جميل است، محال است كه جميل نباشد، در هر اندام زيبا اگر عضوى را تك و تنها، بدون توجه به اينكه موقعيت عضوى دارد، و با يك سلسله اعضاء ديگر مجموعاً يك اندام را تشكيل مى‌دهند، مورد توجه قرار دهيم حقانيت و درستى و كمال او را درك نخواهيم كرد، و احياناً فكر مى‌كنيم كه اگر به گونه‌اى ديگر بود بهتر بود، اما همين كه با ديدى گسترده آن را به عنوان يك عضو در مجموعه يك اندام زيبا ببينيم، نظر ما دگرگون مى‌گردد و آنچه قبلا نادرست و نبايستنى مى‌پنداشتيم به كلى محو مى‌گردد». [١]

[١]. عدل الهى، چاپ صدرا، صفحه ٧٧.