خَلقِ السَّمواتِ وَالارضِ رَبَّنا ما خلَلَقْتَ هذا باطِلا ...» [١] (در خلقت آسمان‌ها و زمين و رفت و آمد شب و روز آياتى براى صاحبان عقل و خرد است ... تفكّر مى‌كنند در آفرينش آسمان‌ها و زمين، گويند: پروردگارا اين دستگاه با عظمت خلقت را بيهوده نيافريده‌اى ...».

از اين مقدمات نماز شب مى‌توان فهميد كه عبادت با معرفت ارزش دارد و معرفت با نگرش به عظمت دستگاه خلقت زمين و آسمان حاصل مى‌شود.

قطر زياد عدسى‌ها كه سال به سال بر آنها افزوده مى‌شود، صحنه‌هاى دورتر و شگفت انگيزترى را توانسته پشت دستگاه‌ها منعكس كند، عظمت اين جهان به جايى رسيد كه با ماشين‌هاى حساب تنها در يك قسمت آسمان كه مجموعه كهكشان ما وجود دارد صد ميليارد (صد هزار ميليون) ستاره شمارش شده، خورشيد ما ستاره متوسطى در ميان اين ستاره‌هاى كهكشان راه شيرى است و تعداد كهكشان‌ها حداقل به يك ميليارد بالغ است، منجّمين مى‌گويند تلسكوپ‌هاى ما به جايى مى‌رسد كه تاريك نشان مى‌دهد، ولى عوالم ديگرى هست كه هنوز ديد تلسكوپ‌هاى ما به آنها راه پيدا نكرده است.

بسيارى از دانشمندان تفسير كرده‌اند كه جميع ستارگان مربوط به آسمان اول است و قرآن هم مى‌فرمايد: «انّا زَيَّنّا السَّماءَ الدُّنيا بِزينة الكَواكبِ ...» [٢]؛ «به تاكيد ما آسمان نزديك (دنيا مؤنث ادنى به معنى نزديك است) را مزيّن ستارگان كرديم».

من چه هستم و در برابر اين دستگاه با عظمت چيستم، چكاره‌ام و چه محلى از اعراب در ميان اين مخلوقات و كلمات الهى دارم، پس عقل و وجدان حكم مى‌كند كه راهى جز عبوديت خدا را نبايد طى كرد و همين راه است كه در نهايت‌

[١]. سوره آل عمران، آيه ١٨٨ تا ١٩٤.

[٢]. سوره صافات، آيه ٧.