آگاه باشيد كه درختان بيابانى (كه آب كم به آن مى‌رسد) چوبش سخت‌تر (استوارتر) است و درختهاى سبز و خرم (كه در باغهاى پر آب كاشته شده) پوستشان نازكتر است و گياهان دشتى (كه جز آب باران آب ديگرى نيابند) شعله آتش آنها افروخته‌تر و خاموشى آنها ديرتر است.

در آخر بحث امتحان و آزمايش مناسب ديدم، روايتى از پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله) درباره (احْسَنُ عَمَلًا) كه در آيه آمده بوده نقل كنم، كه ببينيم عمل بهتر چه عملى است، آيا عمل بيشتر و متنوع‌تر يا نه؟ مسلماً جواب منفى است، زيرا معلم بشريت و آورنده شرع مقدس كه خود ما را ترغيب به انجام اعمال نيك و شايسته فرموده چنين مى‌گويد:

قال ابو قتادة سألت النبى (صلى الله عليه وآله) عن قوله تعالى:

«ايُّكُم احْسَنُ عَمَلًا» ما عُنِىَ به، فقال: يَقوُل: «أَيُّكُمْ احْسَنُ عَقْلًا ثُمّ قال اتَمُّكُم عَقْلًا واشَدُّكُم لِلّه خَوفاً وَ احْسَنُكُم فيما امَرَ اللّه بِه وَنَهى عَنه نظراً وان كان اقَلَّكم تَطَوُّعاً» [١]:

«ابو قتاده مى‌گويد از پيامبر (صلى الله عليه وآله) درباره قول خداوند متعال (أَيكُمْ احسَنُ عملا) سؤال كردم كه مراد از اين كلام كه (كدام يك از حيث عمل بهتريد) چيست؟ حضرت فرمودند: هر كدام كه از حيث عقل بهتريد و بهتر عقل خود را به كار مى‌اندازيد و تفكر مى‌كنيد، سپس فرمودند بهترين شما از حيث عمل، كامل‌ترين شما از حيث عقل، و خائف‌ترين شما است از جهت شدت ترس و نيكوترين شما است از حيث نظر در آنچه خداوند به آن امر و از آن نهى كرده، (يا مراد اين است كه دقت و فكرى كند تا از فلسفه احكام مطلع شود و كوركورانه عبادت نكند و يا اين كه دقت مى‌كند تا به اوامر و نواهى خداوند به نحو احسن جامه عمل بپوشاند، و در

[١]. مجمع‌البيان، جلد ٥، صفحه ٣٢٢ ذيل آيه ٢ سوره ملك، چاپ مكتبه آيت اللّه نجفى مرعشى.