ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣٣ - انحصار عوامل فعليّت و به ثمر رسانندهء چهار بعد اساسى در هفت عامل

الهى در مسير جاذبهء ربوبى « اگر چه با نظر به تنوّع و تعدّد استعدادهاى آدمى نمى توان گفت : انحصار عوامل فعليّت و به ثمر رسانندهء چهار بعد اساسى در هفت بعد ، عقلى است و ممكن است ابعاد ديگرى وجود داشته باشد كه ما آگاهى از آنها نداريم ، ولى با نظر به نتائج علوم انسان شناسى مى توان گفت : عوامل اساسى به فعليّت رسانندهء چهار بعد اساسى ( شناخت و دريافت و گرديدن و گرداندن ) كه تا كنون بطور رسمى مطرح گرديده است ، همين هفت بعد است كه ما آنها را بطور مختصر توصيف مى نمائيم : ١ - شناخت علمى - ارتباط با واقعيّات هستى براى فراگيرى آن ، بوسيلهء تجارب و مشاهدات و استدلال در موضوعات و روابط و نمودهاى محسوس مستقيم يا غير مستقيم جهان هستى ، چه در قلمرو جهان عينى و چه در جهان درونى .
٢ - شناخت فلسفى - ارتباط با واقعيّات هستى براى فراگيرى آن ، بوسيلهء درك مفاهيم و قوانين كلَّى حاكم بر هستى .
٣ - شناخت شهودى - اين شناخت عبارتست از ارتباط مستقيم درون با واقعيّات كه معلول بينائى و روشنائى فوق بينائىهاى حسّى و عقلى و قوىتر از آنها ميباشد . اين شناخت در اكتشافات و حدسهاى عالى و در ارتباط با ارزشها و حقائق ماوراى نمودهاى كمّى و همچنين در زيباييهاى محسوس و و معقول بوجود مى آيد . شهود مانند موجى از روح انسانى است كه توسّط آدمى كشف مى شود و بهمين جهت است كه روشنائى موضوع بوسيلهء شهود خيلى عالىتر از روشنائى حاصل از حواسّ و منطق است .
٤ - شناخت اخلاقى - عبارتست از شكوفا شدن معارف و معلومات بدست آمده از حواسّ و ديگر ابزار شناخت و عقل ، در درونى كه با قطبنماى وجدان در حركت است .
٥ - شناخت حكمى - معرفت حاصله از چهار بعد مزبور و برخوردارى از