كه عنايات بالغهء خداوندى چه بوسيلهء پيامبران الهى برونى و چه بوسيلهء پيامبران درونى كه عقول و وجدانهاى سالم انسانها مى باشند ، معناى عمل خير و كردار شايستهء تكامل را براى ما توضيح و تعليم فرموده‌اند . اين عمل بعد اخلاقى عملى و حكمى و عرفانى ما است كه بعد چهارم و پنجم و ششم از ابعاد هفتگانه مى باشند . امّا بعد مذهبى چنانكه در گذشته توضيح داده‌ايم ، عبارت است از اسناد تحقّق بخشيدن بهمهء آن ابعاد به مشيّت بالغهء خداوندى و تطبيق عمل بر دستورات مقرّره كه بوسيلهء وحى به پيامبر عظيم الشّأن اسلام ابلاغ شده است .
معرفت مقدّمهء عمل و عمل مقدّمهء معرفت در گرديدن عرفانى در گامهاى نخست يك يا چند عمل ذهنى بسيار مهمّ انجام مى گيرد كه آدمى بيدار مى شود و به هستى خويش در عرصهء بزرگ هستى آگاه مى گردد ، پس اين عمل نخستين ، موجب مقدّمهء معرفت نخستين ميباشد . معرفت حاصله از عمل مزبور بنوبت خود مقدّمهء اعمال انسانى در مسابقه در خير و كمال مى گردد .
و هر عملى كه در مسابقه در خير و كمال تحقّق پيدا مى كند ، بدانجهت كه همراه با نيّت پاك و خلوص و صفا است ، نيروئى براى چراغ معرفت بعدى مى گردد - < شعر > آينهء دل چون شود صافىّ و پاك نقشها بينى برون از آب و خاك هم ببينى نقش و هم نقّاش را فرش دولت را و هم فرّاش را < / شعر > در حقيقت هر عمل مستند به معرفت ناب بر مبناى خلوص و صفا باضافهء نتيجهء مثبت خود كه در گرديدن به وجود مى آورد ، چراغى روشنتر براى مرحلهء بعدى آماده مى نمايد . همهء آن آيات قرآنى كه قرآن و دين را عامل نورانيّت نور معرّفى ميكند [١] ، قطعا نور حاصل از تطبيق عمل بر آن است ، و الَّا مجرّد

[١] . ( قَدْ جاءَكُمْ مِنَ الله نُورٌ وَكِتابٌ مُبِينٌ ) ( براى شما از طرف خداوند نور و كتاب آشكار آمده است ) . المائده آيهء ١٥ و اين مضمون در آيات زير نيز آمده است : البقرة ٢٥٧ ، المائده ١٥ و ١٦ و ٤٤ ، ٤٦ ، الاعراف ١٥٧ ، ابراهيم ١ و ٥ ، الزّمر ٢٢ ، الحديد ٩ ، التّغابن ٨ ، النّساء ١٧٤ ، الانعام ٩١ ، الشّورى ٥٢ ، آل عمران ١٨٤ فاطر ٢٥ .