ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦٦ - دليل نهم - افزايش قدرت تفكَّر و تجسيم و تعقّل

استاد فيزيك را و يك هزارم معلومات منطقى منطقدانان را نداشته و با انگيزگى عواملى معيّن و ارتباط با اطَّلاعات محدودى از جهان عينى به آن همه اكتشافات بزرگ نائل آمده است .
دليل دهم -
دليل دهم - قواى جسمانى و غرائز طبيعى با تقويت آنها بوسيلهء خواسته‌هاى حيات طبيعى محض مانند عوامل لذائذ و تنپرورىها تقويت مى شوند ، در صورتى كه نفس آدمى با غلبهء اين مختصّات تضعيف مى گردد . اين واقعيّتى است كه مورد اعتراف همهء متفكَّران است ، پرخورىها و اشباع بىقيد و شرط شهوات و غوطه خوردن در وسائل تنآسائى تعقّل را تضعيف و اراده را سست و قدرت خلَّاقيّت را تباه و درك ارزشهاى عالى انسانى را به پستى مى كشاند .
از اين جريان معكوس روشن مى شود كه حقيقتى ما فوق قواى جسمانى و غرائز طبيعى در درون انسانها وجود دارد كه نفس ناميده مى شود .
دليل يازدهم - تحوّل معكوس قواى جسمانى و غرائز طبيعى
دليل يازدهم - تحوّل معكوس قواى جسمانى و غرائز طبيعى از ميانسالى ببالا مثلا از حدود سى و پنج سالگى ببالا كه قواى جسمانى و غرائز طبيعى پس از يك دوران توقّف نسبتا كوتاه رو به ضعف مى رود در صورتى كه قواى انديشه و تعقّل و تجريد و تجسيم و تطبيق و بروز خلَّاقيّتها و نبوغها و ظرفيّت در برابر حوادث مقتدرتر و فعّالتر مى گردند تا دوران كهولت كه ميدان فعّاليّت قواى مزبور فرسوده مى گردد و رو به مرگ مى رود .
دليل دوازدهم -
دليل دوازدهم - آزادى اراده يا به اصطلاح بهتر اختيار . در بارهء اختيار تعريفات زيادى گفته شده است ، بنظر مى رسد كه اين تعريف قابل توجّه و دقّت باشد كه : اختيار عبارتست از سلطه و نظارهء شخصيّت بر دو قطب مثبت و منفى كار . هر اندازه اين سلطه و نظاره قوىتر و عالىتر بوده باشد ، اراده آزادتر و اختيار عالىتر خواهد بود . اين پديده را گروه فراوانى از دانشمندان و فلاسفه مخالف قانون علَّيّت تلقّى كرده و از پذيرش آن سرباز زده‌اند . ما در اين مبحث مسائلى را در كتاب « جبر و اختيار » مطرح كرده‌ايم ، دانش پژوهان