ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦٧ - دليل نهم - افزايش قدرت تفكَّر و تجسيم و تعقّل

محترم مى توانند به آن كتاب مراجعه نمايند . در اين بحث فقط مى خواهيم اشارهء مختصرى به پاسخى كه از تطبيق قانون علَّيّت بر كارهاى اختيار مى توان داشته باشيم و آن اينست كه اعتقاد به وجود كارهاى اختيارى در انسان منافاتى با قانون علَّيّت ندارد بلكه تحقيق بيشتر در قانون علَّيّت را ايجاب مى كند كه بدانيم هيچ الزامى نيست كه قانون علَّيّت در جهان طبيعت و جهان درون ذاتى بايد يكى باشد . و بعبارت ديگر چنانچه بعضى از فيزيكدانان دوران جديد معتقدند ما قانون علَّت و معلول را نگاه نمى كنيم ، بلكه در معناى كلاسيك آنرا تصرّف مى كنيم .
در علل و معلولات جاريهء در عالم طبيعت همواره تطابق كمّى و كيفى ما بين علَّت و معلول ضرورت دارد ، زيرا اگر علَّت بعنوان صادر كنندهء معلول در نظر گرفته شد و معلول با همهء اجزاء و كيفيّاتش حقيقتى صادر شده از علَّت منظور شود ، مسلَّم است كه هر چه را دارا باشد ، آنرا از علَّت بدست آورده است ، زيرا اگر علَّت آنرا نداشته باشد بايد بگوئيم آن چيز از عدم آمده و به معلول چسبيده است و چنين چيزى امكان ناپذير است .
دليل سيزدهم -
دليل سيزدهم - امكان دريافت مفهومى از خدا كه كاملترين حقيقت و عاليترين موجود است . اين دريافت از آغاز تاريخ بشرى تا كنون اگر چه با تطبيق مفهوم مزبور به هويّتهاى مختلف در اكثريّت قريب به اتّفاق انسانها ديده مى شود . اگر در درون انسانى حقيقتى فوق تأثير و تأثّرات از جهان عينى وجود نداشت ، چنين دريافتى امكان ناپذير بود . اگر ما عدّه اى از مردم را قطع نظر كنيم كه بر مبناى عواملى روانى و شرائطى مغزى اين دريافت را در خود نمى بينند ، عموميّت آن را در همهء انسانها مشاهده مى كنيم . براى اثبات اين قضيّه دو دليل را مى توان در نظر گرفت :
دليل يكم -
دليل يكم - تتبّع لازم و كافى در سرگذشت بشر . با اين تتبّع مى بينيم كه دريافت خدا در همهء اقوام و ملل شيوع داشته است ، اگر چه كيفيّت و عمق