ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٩٧ - تحقّق عرفان مثبت در يك انسان كامل كه علىّ بن ابي طالب نام او است

مخفى در روابط و برخورد انسانها با يكديگر . [١] با نظر به دلايل و شواهد قابل توجه معلوم مى شود كه مشاهدهء عكس العمل عينى اعمال صادره از انسان عامل هشدارى است كه ناشى از لطف و عنايت خداوندى بر بندگان است كه آنان را از ارتكاب جنايتها و زشتىها بر حذر داشته و انجام خيرات و سبقتگيرى در بوجود آوردن واقعيات مفيد در زندگانى فردى و جمعى را مورد تشويق قرار بدهد . و الا قانون زيربنائى عدل الهى همان است كه در آيات فراوانى از قرآن مانند ( وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى وَأَنَّ سَعْيَه سَوْفَ يُرى ) ( و نيست براى انسان مگر سعى و كوششى كه كرده است و او سعى خود را حتما خواهد ديد . ) ( كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ رَهِينَةٌ ) ( هر نفسى در گرو اندوختهء خويش است ) .
بنا بر اين ، عكس العملهائى كه دنبال عملها بوجود مى آيند به دو عامل مستند هستند : ١ - عدل مطلق الهى ٢ - لطف ربّانى . عكس العملهاى مستند به عامل عدل الهى دامنگير هر عملى است كه از انسان سر مى زند ، چه در همين زندگى دنيوى و چه در سراى ابدى . مگر توبهء حقيقى و جبران عمل زشت عكس العمل را محو و منتفى بسازد . در صورتى كه عكس العملهاى مستند به لطف الهى چون نوعا براى هشدار است ، لذا آن ضرورت و حتميّت را در اين زندگانى

[١] . بنظر مى رسد اين يكى از آن مسائل بسيار حياتى و سازنده است كه اغلب مردم هشيار اطَّلاع كافى از آن دارند ، ولى تا كنون در صدد بر نيامده‌اند كه يك استقراء و تتبّع پيگير به عمل آورده ، در بارهء اهمّيّت اين اصل دائرة المعارفى در چند مجلَّد بنويسند . اگر افرادى كه اهمّيّت چنين استقراء و تتبّع را مى دانند و ارزش صرف وقت براى جمعآورى رويدادهاى عمل و عكس العمل را به خوبى به جاى مى آورند اين كار حياتى و سازنده را انجام بدهند ، خدمت بسيار بزرگى در راه اصلاح روانى انسانها نموده‌اند .