ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣١ - دفع توهّم مهمّ در بارهء تكميل ابعاد هفتگانه با همديگر

به بيطرفى علمى ناب بسيار دشوار و به معناى « مطلق » يا خالص آن ، امكان ناپذير است .
حتّى در علوم طبيعى ، در آرزوى اثبات يك فرضيّه يا نظريّه شخصى بودن ، ممكن است به تحريف و حتّى ناديده گرفتن برخى از آرزوهايى بينجامد كه يكى از نيرومندترين احساسات بشرى بشمار مى آيد . امّا يك دانشمند طبيعى نمى خواهد يك مولكول يا يك تك سلَّولى را اثبات كند - دست كم اخلاقا نمى خواهد .
حال آنكه اين احساساتى كه ما اخلاقى و حتّى بالاتر از آن ، خودخواهانه اش مى خوانيم ، با قدرت تمام بر يك دانشمند اجتماعى فشار مى آورند . او بسختى مى تواند از خواست دگرگون سازى آنچه در دست بررسى دارد ، پرهيز كند .
البتّه او موضوع خويش را نمى خواهد بهمان سان دگرگون سازد كه يك شيميدان صورت عناصرى را كه تركيب ميكند ، دگرگون مى سازد ، بلكه اين دگرگونى را چونان دگرگونى كه يك مبلَّغ دينى بر انسان نو ايمان اعمال مى كند مى خواهد .
امّا يك دانشمند اجتماعى بايد چونان مرد نكوكارى كه از شيطان مى پرهيزد ، درست از همين گرايش ياد شده پرهيز كند . يكى از سختترين چيزهائى كه در زمين مى توان انجام داد ، توصيف انسانها يا نهادها بدون خواست دگرگونى آنها است .
اين كار چندان سخت است كه بيشتر مردم بدين نكته آگاه نيستند كه اين دو جريان را مى توان از هم جدا ساخت . با اين همه اگر بخواهيم در علوم اجتماعى بجائى برسيم ، بايد اين دو را از هم جدا سازيم . . . بيطرفى مطلق يك منطقهء قطبى است كه براى زندگى بشر جاى مناسبى نيست . . . » [١] نتيجه اى كه از ديدگاه علمى در اين مسئلهء دوم مى توان گرفت ، اينست كه در علوم انسانى ، هر موضوعى كه مورد تحقيق و شناسائى علمى قرار مى گيرد ، بوسيلهء كانالهاى محسوس يا نامحسوس پاى موضوعات و مسائل و آرمانها و عقائد خاصّ شخص محقّق بميان كشيده مى شود كه چه بسا انواع شناخت آنها متعدّد باشد ، مانند دريافت

[١] . كالبد شكافى چهار انقلاب - كرين برينتون ترجمهء آقاى محسن ثلاثى ص ٢١ و ٢٢ چاپ اوّل ١٣٦٢ .