فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٤٠٣ - فصل ارتباط حادث با قديم

علّت چيز ديگرى است هم سنخ با آن بيان كنيد كه چيست؟

و جواب اين سؤال آن است كه بگوئيم تجدّد و حدوث در حركت ذاتى‌

است و بمقتضاى اينكه « ذاتى شيئ لم يكن معلّلا» صحبت از علّت آن بى‌حاصل و

عبث است پس جاعل و خالق حركت را به جعل بسيط خلق نمود نه آنكه يكبار آن‌

را و بار ديگر حدوثش را ايجاد نمود تا سؤال از علّت حدوث شود چه آنكه جعل‌

مركّب بين چيزى و ذاتيّاتش ممكن نيست.

قوله: الجعل التّركيبى: جعل در لغت بمعناى « نهادن » است و در اصطلاح‌

حكماء اثر فاعل را گويند و آن بر دو قسم است:

١- جعل بسيط.

٢- جعل مركب.

جعل بسيط كه مفاد كان تامّه و هل بسيطه است و از آن به « جعل ابداعى»

نيز تعبير مى‌كنند عبارت است از ايجاد الشّيئ نه ايجاد الشّيي شيئا و به عبارت ديگر

جعل بسيط آن است كه ايجاد چيزى كافى باشد در جعل ذاتيّاتش و آنها محتاج‌

بجعل جداگانه‌اى نمى‌باشند.

جعل مركّب كه مفاد كان ناقصه و هل مركّبه است عبارت است از جعل‌

الشّيئ شيئا بنابراين جعل مركّب مختصّ بحالات و آثار وجودى اشياء است كه‌

بعد از حصول آنها بروز مى‌نمايد و از اين قسم بجعل اختراعى نيز تعبير مى‌آورند و

هرگز بين ذات و ذاتيّات اين جعل ممكن نباشد.

متن: « ٥٠٩ »