فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٢٢ - فصل عموم قدرت حقتعالى و انكار ثنويه و معتزله

علّيّين نام و علم ديوان خيرات و طاعات است چنانكه سجّين نام و علم‌

ديوان معاصى است.

قوله: من سجّين: در تفسير تبيان فرموده: در خبر است كه سجّين چاهى‌

است در جهنّم.

قوله: بالملكة الحميدة العلميّة و العمليّة: مقصود از ملكه علميّه همان حركات‌

نفسانيّه است و از عمليّه ملكاتى است كه در اثر صنايع بدنيّه چون خياطت و كتابت‌

حاصل مى‌شود.

قوله: حقائق ذواتنا و هويّاتنا: نسبت بين حقيقت و هويّت عموم و خصوص‌

مطلق است زيرا هويّت حقيقت شخصيّه و جزئيّه را گويند ولى حقيقت اعمّ است‌

از ماهيّت كلّيّه يا جزئيّه.

قوله: سيّما بناء على اتّحاد العاقل و المعقول: اگر مسئله اتّحاد را قائل نباشيم‌

در صورتى ملكات علميّه و عمليّه عين حقائق و ذوات و هويّات انسانى است كه‌

حركت جوهريّه را براى حقائق عالم خقل بپذيريم چه آنكه بنابراين مسلك تنها در

اين فرض مادّه و صورت با هم متّحد شده و مطلوب ثابت مى‌گردد.

ولى اگر مسئله اتّحاد عاقل با معقول را پذيرفتيم عينيّت ملكات با حقائق و

هويّات مبنى بر حركت جوهريّه يا اتّحاد صورت و مادّه نيست زيرا بنابراين ممشى‌

ملكات علميّه خميره ذوات و هويّات انسانى هستند فلذا مرحوم مصنّف با كلمه‌

سيّما تعبير نمود.

قوله: و لا جلّ انّه ما لم يستحكم الخ: گفته شد تخمير ذات و بقاء و دوامش به‌

حصول ملكات است و مجرّد حالات و احوال عارضه و افعال صادره كافى در اين‌

جهت نيست حتّى ماهيّات را وقتى بخواهند تعريف نمايند ملكات را در معرف اخذ

مى‌نمايند و به حالات اعتنائى نمى‌نمايند چنانچه در تعريف انسان چه بسا

مى‌گويند:

حيوان، ناطق، مائت و اخذ مائت در تعريف بخاطر اين است كه تخمير تام‌

و تجرّد كامل از عالم مادّه بموت حاصل مى‌شود اعمّ از اين كه موت اضطرارى باشد

همچون موتهاى عمومى كه احدى از آن مستخلص نيست يا موت اختيارى و آن اين‌