فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٩٢ - فصل كيفيت پيدايش كثرت در عالم

و متعدّدى در آن لحاظ و اعتبار گردد.

وجه دوّم‌

چنانچه در وجه اوّل ذكر شد مجعول اوّل و صادر بالاصل امر واحدى بيش‌

نيست ولى براى آن شش جهت اعتبار و لحاظ شده است كه سه جهت از اين‌

جهات باعتبار ذات صادر اوّل است و سه جهت ديگر بلحاظ مبدء آن مى‌باشد.

امّا سه جهت اوّل عبارتند از:

ماهيّت آن و امكانش و تعقّل آن ذاتش را.

و سه جهت ديگر عبارتند از:

وجود صادر اوّل و وجوبش و تعقّل آن مبدئش را.

البتّه سه جهت اخير كه قياس صادر اوّل است بلحاظ مبدئش از جهات‌

سه‌گانه اولى اشرف و عالى‌تر است لذا مى‌توان گفت پس وجود عقل اوّل و وجوب‌

و تعقّلش نسبت به مبدء اشرف از ماهيّت و امكان و تعقّل نفسش مى‌باشد و از حيث‌

اين شرافت و فضيلتى كه در او هست مى‌توان آن را مبدء موجود اشرفى همچون عقل‌

ثانى دانست و باعتبار جهات سه‌گانه‌اى كه اخسّ مى‌باشند آن را مبدء موجود

اخسّى همچون جسم فلك اقصى قرار دارد و مرحوم مصنّف در عبارت:

« دان لدان سامك لسامك» بهمين معنا اشاره فرموده است:

قوله: عبّرت تارة بالوجوب و تارة بالتّعقّل: مقصود از فقره اوّل قوله « وجوبه مبدء

ثان جائى» است كه اشاره بوجه دوّم است و از فقره دوّم قوله « عقله لذاته لفلك»

است كه اشاره بوجه اوّل مى‌باشد.

قوله: على انّ وجوبه عين تعقّله: براى واضح شدن و تشريح اين عبارت لازم‌

ديديم كه ملخصّى از دو وجه مذكور را در اينجا بعبارتى روشن‌تر ذكر نموده و سپس‌

حاصل مقصود مصنّف « ره » از اين عبارت را بيان كنيم.

حاصل وجه اوّل اين است كه صادر اوّل داراى وجود و ماهيّتى است آنچه‌

از اين دو اصل است همانا وجود مى‌باشد و ماهيّت امر اعتبارى و انتزاعى است.

و براى وجود آن دو اعتبار است: