فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٣٧ - فصل تكلم حقتعالى

لفظ عبارتست از يك نحو وجودى « وجود خارجى» كه همراهش وجود

ديگى بوده « معنا » كه آن داراى صورت ذهنيّه و وجود ذهنى باشد كه با لقاء وجود

اوّل « لفظ » وجود دوّم « معنا » در نزد اهل محاوره و مقصودين بخطاب طبق قرارداد و

وضعى كه از واضعين و جاعلين نزد ايشان معهود و معلوم است حاضر شود و در

صورت نبودن وضع يا عدم علم به آن معنا حاضر نشود زيرا دلالت وجود اوّل بر ثانى‌

به مقتضاى طبع نيست تا در گرو وضع نباشد همچون كلمات وجوديّه « موجودات‌

عالم عين» كه دلالتشان بر مدلولات الهيّه « اسماء و صفات حقّ» ذاتى و طبعى‌

است يا نظير وجودات ذهنيّه كه دلالتشان بر موجودات خارجى از قبيل دلالت ذاتى‌

و طبعى است و به وساطت وضع محتاج نيستند.

قوله: فحيث فى تأدية اى تأدية المتكلّم الخ: طريق تفهيم معانى و ابراز

مضمرات نفسانى براى مخاطب بطرق مختلفه‌اى صورت مى‌گيرد از جمله: طريق‌

اشراق است و آن اين است كه متكلّم بدون اظهار صورت و تكلّم به كلام مخاطب‌

را بر نهان خود آگاه و مطّلع مى‌سازد و اين طريق رواقيّون است كه براى رسيدن به‌

مقاصد خود و اطلاع بر خبايا در مجالسى كه موسوم به رواق است مى‌نشينند تا از

ناحيه استاد و معلّم به آنها اشراق و افاضه‌اى شود.

و البتّه اين طريق بلحاظ اينكه طالب بايد متحمّل مشاقّ و رياضاتى شود و

چه بسا به مطلوب خويش نيز نائل نمى‌آيد مرغوب‌عنه عموم ناس است و چندان‌

ميلى به آن نداشته بلكه از آن اعراض دارند

از جمله: استفاده كرده از امورى كه خارج از شخص متكلّم و مبرز است‌

همچون نواختن زنگ يا كوبيدن به درب يا ديوارى و اين طريق نيز به اعتبار لزوم‌

اعمال مؤنه شديده‌اى كه غالبا لازم دارد و چه بسا موانعى از بكار گرفتن اين امور در

بين هست مورد تمايل و اقبال عامّه ناس نيست.

از جمله: طريقى است كه متكلّم در اظهار معانى مى‌بايد از اعضاء و

جوارح استفاده نموده و حركت كذائى را دالّ بر معناى كذا و هيئت فلان عضو را

مبرز فلان معنا قرار دهد همچون عقود كه از بند انگشتان براى دلالت بر اعداد

استفاده مى‌كنند اين طريق نيز چون محتاج به اعمال مؤنه و وضع و محاذات بين‌