فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٧٥ - شرح لفظى واجب تعالى

مقدّمه دوّم‌

قبلا در بخش منطق گفتيم كه عرض يا بدون واسطه بر موضوع عارض‌

مى‌شود همچون عروض كتاب بالقوّه بر انسان و يا باواسطه نظير عروض مضحك و

خنده بر انسان بواسطه تعجّب.

و اكنون مى‌گوئيم كه واسطه بر چهار قسم است:

١- واسطه در ثبوت.

٢- واسطه در اثبات.

٣- واسطه در عروض.

٤- واسطه در تصديق.

واسطه در تصديق: آن است كه در عبارت آن را با لام تعليل يا مرادف آن‌

مقرون مى‌سازند تا دلالت كند كه بواسطه آن تصديق حكم صورت گرفته مانند العالم‌

حادث لانّه متغيّر و از آن گاهى بواسطه در اثبات نام مى‌برند.

واسطه در عروض: آن است كه سبب عارض شدن عرض بر امر ديگر باشد

همچون حركت كشتى كه سبب حركت سرنشينان در آن مى‌شود پس در واقع عرض‌

بر خود واسطه عارض مى‌گردد و آن دو قسم است.

الف: آنكه وصف و عرض براى واسطه ثابت باشد همچون آتش كه واسطه‌

در عروض حرارت بر آب است و معذلك خود نيز حارّ و گرم است.

ب: آنكه واسطه فاقد وصف مزبور باشد همچون سنگ كه واسطه در تيز

شدن چاقو مى‌شود اگرچه خود تيز نباشد و به آن واسطه در ثبوت نيز اطلاق كنند.

واسطه در اثبات: حدّ وسط در مقدّمة القياس را گويند.

واسطه در ثبوت: علّت واقعى و نفس الامرى چيزى را گويند.

و چنانچه از شرح اقسام واسطه معلوم مى‌شود در واقع واسطه سه قسم است:

واسطه در عروض، واسطه در اثبات، واسطه در ثبوت.

و امّا واسطه در تصديق همان واسطه در اثبات بوده و قسم جداگانه‌اى‌

نيست.

بعد از تمهيد اين دو مقدّمه اينك بشرح الفاظ كتاب مى‌پردازيم: