فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٤٩ - فصل اقسام كلام

بتجلّى علمى جمعى تفصيلى كه شرح آن مفصّلا گذشت.

٣- حمد افعالى: عبارت است از تجلّى و بروز او بواسطه فيض مقدّسش در

مرائى آفاقى و انفسى و عوالم غيبى و شهودى.

٤- حمد آثارى: عبارت است از ظهور او در صور كمالات اشياء كلّ‌

بحسبه.

قوله: و الحمد المتعارف ايضا: كلمه « ايضا » اشاره است به اينكه حمد

منعارف كه در السنه عامّه مردم رائج و دارج است و نوع آنها به مفهوم آن آشنا هستند

همچون حمد حقيقى شارح فضائل و فواضل محمود است پس حمدى كه در عبارت‌

فوق از آن نام برديم برخلاف اصطلاح عامّه ناس نيست و مرتكب امر جديدى نشديم‌

در نتيجه بايد گفت حمد و تسبيح ممكنات در درگاه حضرت احديّت بمنظور دو چيز

است:

١- ستايش و ستودن حضرت بارى در قبال اينكه آنها را از عدم و ظلمت‌

نيستى رهانيد و لباس هستى به آنها پوشانيد كه اين جهت حمد در عين ستايش‌

دلالت بر اين دارد كه امكان ذاتى ممكنات و حدوث آنها دلالت بر مؤثّر و فاعل‌

دارد.

٢- اظهار صفات جلال و جمال و ابراز كمالات ذاتى حضرتش.

البتّه مخفى نيست كه جهت دوّمى شامل و حاوى منظور اوّل نيز هست پس‌

حمد و تسبيحاتى كه خداوند تعالى در قرآن شريف از آن نام برده از جمله در سوره‌

« كهف » آيه [١] مى‌فرمايد:

الحمد اللّه الّذى انزل على عبده الكتاب و لم يجعل له عوجا.

يا در سوره « زمر » آيه [٧٤] فرموده:

و قالوا الحمد للّه الّذى صدقنا وعده و اورثنا الارض.

و در سوره « ق » آيه [٣٩] مى‌فرمايد:

و سبّح بحمد ربّك قبل طلوع الشّمس و قبل الغروب.

تنها در آن اكتفاء بجهت اوّل نشده بلكه بمنظور دوّم است كه اعمّ و اشمل‌

است.