فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠٩٠ - استدلال از طريق حركت افلاك

اوّل: حركت طبق گفته قطب الدّين مسعود شيرازى در درّة التّاج عبارتست‌

از خروج چيزى از قوّه به فعل و براى آن تقسيماتى گفته‌اند از جمله تقسيمات ذيل‌

بوده كه در اينجا مورد حاجت است:

حركت بر دو قسم است: ١- حركت ذاتيّه. ٢- حركت عرضيّه.

حركت ذاتيّه: آن است كه بر متحرّك اوّلا و بالذّات عارض مى‌شود و در اين‌

عروض هيچ واسطه‌اى هم نيست.

حركت عرضيّه: آن است كه اوّلا و بالذّات بر واسطه عارض شده و

سپس نسبتش را به ذو الواسطه دهند نظير حركت جالس سفينه.

حركت ذاتيّه خود بر سه قسم است:

١- حركت اراديّه.

٢- حركت طبيعيّه.

٣- حركت قسريّه.

١- حركت اراديّه: كه به آن حركت نفسانيّه و شوقيّه نيز مى‌گويند عبارتست‌

از حركتى كه مبدء قريب آن اراده و اختيار در متحرّك باشد.

٢- حركت طبيعيّه: آن است كه با طبع متحرّك ملايم و مناسب باشد مانند

حركت حجر هابط (سنگى كه از بالا بپائين مى‌افتد).

٣- حركت قسريّه: آن است كه برخلاف طبع متحرّك باشد مانند حركت‌

سنگى كه به انداختن شخص از پائين به بالا رود.

دوّم: غايت حركت اراديّه از سه امر بيرون نيست:

١- غايت غضبيّه: و آن غايتى است كه فعل به جهت دفع مضارّ و خطرات‌

و آنچه با طبع منافى است بجاى آورده شودو بعبارت ديگر آن است كه منشاء

حصول فعل باشد بجهت صيانت و بقاء ذات.

٢- غايت شهويّه: آن است كه منشاء حصول فعل شود بخاطر تحصيل غذا و

آنچه كه بدل ما يتحلّل است.

٣- غايت عقلانيّه: آن است كه منشاء وقوع فعل شود بجهت حصول كمال‌

براى ذاتى.