فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٩١ - فصل كيفيت پيدايش كثرت در عالم

شرح فارسى:

توضيح‌

قبلا گفته شد به اقتضاى سنخيّت بين علّت و معلول صادر اوّل تنها عقل‌

اوّل كه موجود واحدى مى‌باشد بوده است و بنابراين قاعده در عالم كثرت و تعدّدى‌

نبايد باشد چه آنكه عالم معلول موجود واحدى است لذا اين سؤال پيش مى‌آيد كه:

پس چطور عالم ماسوى داراى كثرت و تعدّد شده و قاعده « الواحد لا يصدر

عنه الّا الواحد» تخلّف پيدا نموده است؟

جواب اين سؤال و رفع اين مشكل طبق مرام هر كدام از مشّائين و اشراقيّين‌

داده شده است:

جواب مشّائين‌

حكماء مشّاء از اين سؤال به دو وجه جواب داده‌اند كه ذيلا تقرير مى‌شود:

وجه اوّل‌

اگرچه مجعول بالاصل و صادر اوّل امر واحدى بيش نيست لكن جهات‌

متعدّدى در آن اعتبار و لحاظ مى‌شود كه هيچكدام متعلّق جعل نبوده و باعث انخرام‌

قاعده و نقص قانون نمى‌شوند زيرا مقصود از امور اعتبارى در اينجا آن است كه‌

وجود مستقلّ و منهاضى در خارج نداشته باشند اگرچه براى آنها منشاء انتزاع و

لحاظى وجود دارد.

در اينجا نيز مى‌گوئيم مجعول اصلى همان وجود است لكن چون مجعول‌

وجود ظلّى حقتعالى است لاجرم محدود بوده و از حدّ آن‌كه جهت فناء و زوال است‌

ماهيّت انتزاع مى‌گردد و اين اوّل جهت منتزع است.

سپس وجود را با ماهيّت ملاحظه نموده و از نسبت آن با ماهيّت جهت‌

امكان انتزاع مى‌گردد و از قياسش به مبدئش جهت وجوب لحاظ شده و از آن بواجب‌

بالغير و ممكن بالذّات تعبير مى‌كنند.

پس منافات ندارد مجعول بالذّات واحد باشد و در عين حال جهات متكثّره‌