فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٤٧٢ - فصل قاعده امكان اشرف

قواعد بسيار شريفه‌اى است كه داراى فوائد بسيارى است از جمله اثبات عقول‌

عرضيًّه و ارباب انواع به بركت همين قاعده است و منشاء احداث اين قاعده كلام‌

معلًّم اوًّل است كه بطور مجمل و غير واضح آن را متعرض شده و اوًّل كسى كه آن را

بطور وضوح بيان نمود و در تشييد اساس و تحكيم بنيان آن قلم‌فرسائى نمود شيخ‌

اشراق است كه آن را از كلام ارسطو استنباط نموده و سپس خود آن را بصورت‌

قاعده مسلًّمه‌اى تأسيس نمود و سپس ديگران هر كدام براى اثبات و تقرير آن ادلًّه‌اى‌

اقامه فرمودند كه مرحوم مصنًّف بطور خلاصه آنها را در اينجا ايراد فرموده از جمله:

١- اگر موجود ممكنى كه در رتبه نازل واقع است در خارج موجود باشد

قطعا موجودى كه از آن اشرف است قبل از تحقًّق آن متحقًّق شده و به عبارت ديگر

از وجود اخسًّ كشف مى‌كنيم سبقت وجود اشرف را چه آنكه در غير اين صورت از

چند حال خارج نيست:

١- يا اصلا موجود اشرف خلق نشود نه قبل از اخسًّ و نه بعد از آن نه‌

بواسطه و نه بى‌واسطه.

٢- اشرف خلق بشود ولى بواطه اخسًّ و بعد از آن.

٣- صدور اشرف مقارن با صدور اخسًّ باشد.

و تمام اين وجوه و احتمالات باطل است:

امًّا اوًّل: فرض اين است كه هم اشرف ممكن است و هم اخسًّ پس اگر

اخسًّ صادر شود بدون اشرف معلوم مى‌شود كه جهت مصدريًّت در واجب تبارك و

تعالى نسبت به اخسًّ وافى بوده ولى نسبت باشرف وافى نيست و اين بلحاظ تنافى‌

داشتنش با مسئله تفضًّل محال است.

امًّا دوًّم: لازمه‌اش اين است كه موجود ضعيف علًّت و قوى معلول قرار

گيرد و اين نيز باطل است.

متن: « ٥٧٢، ٥٧١ »