فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٣٨٠ - فصل ترتيب صادرات از حقتعالى

است و هم عالم بماسوى و چون در ماسوى نظام احسن و اتم حاكم است لاجرم علم‌

حضرتش به اين نظام مقتضى است كه خلق موجودات و ايجاد كائنات روى ترتيب‌

خاصّ و سلسله منظّمى صورت گيرد لهذا اهل فنّ طبق شرافتى كه در موجودات‌

قائلند ترتيبى ذكر كرده‌اند كه مرحوم مصنّف به تبع آنها اين بحث را در اينجا

متعرض شده است و بيان ترتيب چنين است:

اوّل عالمى كه فيضان جود در حقتعالى مقتضى وجود آن بود و در عالم‌

خارج تحقّق يافت عالم عقول « عالم جبروت» است و در بين عقول نيز ابتداء عقول‌

طوليّه تحقّق يافته پس از آن عقول عرضيّه و در بين عقول طوليّه نيز آغاز و بدء پيدايش‌

از عقل اوّل شروع مى‌شود پس از آن عقل دوّم بعد عقل سوّم تا آخرين اين سلسله كه عقل‌

دهم باشد و منتهى به عقول عرضيّه مى‌شود و مقصود از « مثل ذى شارقه» در شرح‌

عربى همين عقول عرضيّه مى‌باشد كه در لسان حكماء اشراق از آنها به قواهر ادنى‌

و اسفل تعبير مى‌نمايند و در قبال اين اطلاق از عقول طوليّه به قواهر اعلى نام‌

مى‌برند.

دوّم عالم ملكوت كه عالم نفوس است بعد از عالم اوّل خلق و ايجاد شد و

همانطورى كه مرحوم مصنّف در شرح آورده مقصود از عالم نفوس تنها نفس فلك‌

اطلس نيست بلكه تمام نفوسى كه محرّك سماوات هستند مى‌باشد.

سوّم عالم مثل معلّقه است كه از آن در شرع انور به عالم ذرّيا عالم برزخ ياد

شده و در اصطلاح حكماء بعالم مثال و خيال منفصل مشهور است و مقصود همان‌

صور مجرّد از مادّه مى‌باشد.

چهارم عالم ملك « بضمّ ميم» و مشهود است كه بعالم ناسوت معروف‌

مى‌باشد و عبارت « فالطبّع » در متن اشاره به همين عالم است.

و چون مقوّم و محقّق اين عالم صور اجسام و هيولاى آنها است و صورت بر

هيولا متقدّم است لاجرم ابتداء صورت و بالاخره هيولا را خلق نمود پس در قوس‌

نزولى اخسّ موجودات مادّه و هيولا است و بعكس در قوس صعودى اوّل موجود هيولا

و آخرين و اعلاى از همه عقل اوّل مى‌شود « كما بدأكم تعودون».

و در نتيجه بايد گفت قاعده امكان اشرف در قوس نزولى مقتضى است كه‌