بَحر مكّار: استعارت است از نفس. كف روى آب دريا را مى‌پوشاند و آدمى ناآگاهانه كف را زمين مى‌انگارد و پاى بر آن مى‌نهد و غرق مى‌شود. نفس نيز خطا را كوچك مى‌نماياند تا آدمى مرتكب آن شود، سپس اندك اندك وى را به دريايى مى‌كشاند كه از آن رستن نتواند و غرقه‌اش گرداند.

لشكر انبوه: اشارت است به آيه‌ «إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنامِكَ قَلِيلًا وَ لَوْ أَراكَهُمْ كَثِيراً لَفَشِلْتُمْ وَ لَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَ لكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ: هنگامى كه خدا آنان را در خواب به تو اندك نماياند و اگر بسيارشان نمايانده بود ناتوان مى‌شديد و در كار (جنگ) با يكديگر منازعت مى‌كرديد لكن خدا به سلامت داشت (شما را از دشمن) همانا او داناست بدان چه در سينه‌هاست.» (انفال، ٤٣) عنايت: توجه خدا به بعض بندگان خاص، و اين عنايت را علّتى نيست. «عجب در آن كه چندين هزار لطف و عاطفت از عنايت بى‌علّت با جان و دل آدم در غيب و شهادت مى‌رفت، و هيچ كس را از ملايكه مقرّب در آن محرم نمى‌ساختند.» (مرصاد العباد، ص ٧٥) جهاد ظاهر: جهاد با كافران و رويارويى با دشمن. در آن جهاد خدا شمار دشمن را در ديده مسلمانان كم نمود و آن چه در باطن بود لطف خدا بود كه هر دم بديشان مى‌رسيد تا در جهاد ظاهر و باطن (جهاد با كافران و جهاد با نفس) پيروز گرديدند.

يُسر: آسانى، و مأخوذ است از آيه‌ «وَ نُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرى‌: تو را توفيق دهيم براى (شريعت) آسان.» (اعلى، ٨) عُسر: تنگى.

آن كه حق پشتش نباشد از ظفر		واى اگر گربه‌اش نمايد شير نر

واى اگر صد را يكى بيند ز دور		تا به چالش اندر آيد از غرور

ز آن نمايد ذو الفقارى حربه‌اى‌		ز آن نمايد شير نر چون گربه‌اى‌

تا دلير اندر فتد احمق به جنگ‌		و اندر آردشان بدين حيلت به چنگ‌

تا به پاى خويش باشند آمده‌		آن فليوان‌[١] جانب آتشكده‌

كاهِ برگى مى‌نمايد تا تو زود		پُف كنى كو را برانى از وجود

[١] در نسخه اساس، كلمه« آتش پرستان» بالاى« فليوان» نوشته شده است.