شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٤٤٥ - دانستن پيغامبر

١٢٥٥- ١٢٥٣/ ١ مار سياه: استعارت از خواهشهاى نفس كه مخالف عقل است. نيروى نفس اندك است اما اگر با آن مخالفت نشود قوى گردد. و مناسب با اين بيت، بيت مسعودى رازى است، هر چند او از مخالف، معنى ديگرى خواسته است:

آن كه كِرمى بود: كنايت از آن كه پس از ضعف قوت يافت.

ب ٢٢٧٦- ٢٢٧٤ اژدها و مار: عصا تا در دست موسى بود چوبى بود، چون از دست مى‌افكند اژدها مى‌شد.

نفس آدمى اژدهاست. چون مسخر گردد رام شود و به فرمان آيد.

حكم خُذها لا تَخف: بگير آن را و مترس. مأخوذ است از آيه‌ «قالَ خُذْها وَ لا تَخَفْ سَنُعِيدُها سِيرَتَهَا الْأُولى‌: گفت بگير آن را و مترس بار ديگر ما آن را به سيرت نخستين آن (بى‌آزارى) باز مى‌گردانيم.» (طه، ٢١) چنان كه موسى (ع) توانست عصاى مار شده را در دست گيرد و مسخر سازد، تو (حسام الدين) نيز نفس‌ها را مسخر خود فرمايى.

يَدِ بيضا: دست سفيد. اشارت است به يكى از دو معجزه موسى. و «يَدِ بيضا نمودن» در تداول نشان دادن قدرت است و كار بزرگ كردن.

(ديوان خاقانى، ص ١٦٣)[١]

[١] يادداشت دكتر على محمد سجادى