علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٩٠ - ٤ دسته تنظيم و انسجامبخشى

مى‌رسد كه سير او در علم خلوص شود؛ نه آنكه در اين منازل تحصيل اخلاص كند. چه فرموده كه «

من اخلص لله اربعين صباحاً

»، پس بايد در اين چهل منزل خلوص حاصل باشد. پس ابتداى اين منازل عالم خلوص است؛ نه اينكه هر چله‌نشين را درِ معرفت گشوده شود يا در اربعين خواهد تحصيل خلوص كند.[١]

حال چگونه مى‌توان به عالم خلوص و اخلاص، يعنى مرتبه مخلَصين، يا مرحله قطع علاقه از همه ماسواى الاهى دست يافت؟ سيد بحرالعلوم در پاسخ، طرح عوالم مقدم بر عالم خلوص را ذكر كرده‌اند. ايشان عوالم را در چهار اصل كلى به نام اسلام، ايمان، هجرت و جهاد گنجانده و تعريف كلى هر يك را بيان كرده‌اند. سپس هر يك از دو اصل اسلام و ايمان را به سه قسم اصغر، اكبر و اعظم و هر يك از دو اصل هجرت و جهاد را به دو قسم اكبر و اعظم تقسيم نموده‌اند. بنابراين آن عوالم مقدّم به ترتيب عبارتند از: اسلام اصغر، ايمان اصغر، اسلام اكبر، ايمان اكبر، هجرت اكبر، جهاد اكبر، فتح و ظفر بر جنود شيطان، اسلام اعظم، ايمان اعظم، هجرت اعظم، جهاد اعظم و عالم خلوص.

اين عوالم، هر يك تعريف خاصى دارند كه براى جلوگيرى از تطويل، خواننده محترم را به اصل كتاب و همنواى آن، يعنى رساله لب‌اللباب‌[٢] ارجاع مى‌دهيم.

دو. رويكردى بر پايه رويداد قلبى‌

در اين رويكرد سخن بر تغيّر و تحوّل قلبى و روحى هنگام مواجهه سالكانه دل با واقعه عرفانى است؛ مانند توصيف منازل بر پايه رخ داد قلبى هنگام مواجهه دل با جناب قدس الاهى- بنابر آنچه در كتاب اشارات نگاشته بوعلى سينا (م. ٤٢٨ ق)

[١] - همان، ص ٤١- ٣٩.

[٢] - رسالة لب‌اللباب تقريرات درس علامه سيد محمدحسين طباطبايى است كه استاد سيدمحمدحسين تهرانى آن را تدوين و تنظيم كرده است.