علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٨٣ - ٣ دسته تدوين و ساختاردهى

به عنايت ويژه خداى سبحان بر دل رهپويان فرو مى‌نشيند؛ مانند محبت. اما مقام منزلى است كه سالك آن را درپى مجاهدت و رياضت و روى‌آورى مستدام به خداى سبحان كسب مى‌كند؛[١] «

الاحوال مواهب و المقامات مكاسب‌

.»[٢]

مؤلف پس از اين تقسيم، به‌گونه ترتيبى مقامات و احوال را برشمرده است؛ در باب مقامات به هفت مقام و در باب احوال به ده حال پرداخته كه هفت مقام عبارتند از: توبه، ورع، زهد، فقر، صبر، توكل و رضا و ده حال نيز عبارتند از: مراقبه، قرب، محبت، خوف، رجا، شوق، انس، طمأنينه، مشاهده و يقين. وى در اين پرداخت، نخست براى هر منزل، تعريف يا تعاريف دقيقى از زبان عرفاى بزرگ، همراه با شواهد قرآنى ارائه داده است. آنگاه هر منزل را به سه درجه عموم، خصوص و خصوص‌الخصوص تقسيم كرده است؛ روشى كه بعدها در شيوه نگارش خواجه عبدالله انصارى در منازل السائرين نيز مى‌بينيم. البته وى با شيوه درجه‌بندى، فراتر از دسته نخست كه تنها در مقام انعكاس اذواق اولياى الاهى برآمده بودند، به رده‌بندى سخنان عارفان پرداخته، رتبه اذواق صاحبان سخن را سنجيده است؛ وى در باب كيفيت اختلاف در مستنبطات اهل حقيقت به راز اين نكته اشاره كرده است كه هر يك از عارفان از حيث وقت خاص سخن مى‌گويند و از حيث حال خاص پاسخ مى‌دهند و از حيث وجد خاص اشاره مى‌كنند كه اين موجب ارايه معانى مختلف و متفاوت، اما صحيح از يك منزل شده است و بايد با رتبه‌بندى سخنان آنان، جايگاه هر سخن را روشن كرد.[٣]

كتاب عوارف المعارف با اندكى تفاوت، به قلم عزّالدين كاشانى، در مصباح الهداية به زبان فارسى برگردانده شده است. مؤلف با اين منطق به نگارش عوارف‌

[١] - ابونصر سراج، اللمع، ص ٦٥ و ٦٦.

[٢] - عزالدين كاشانى، مصباح الهداية، ص ٨٩.

[٣] - بنگريد به: ابونصر سراج، اللمع، ص ١٥٠ و ١٥١.