علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١٨٨ - ب) عبوديت
سجد وجهي البالي الفاني لوجهك الدائم العظيم، سجد وجهي الذليل لوجهك العزيز، سجد وجهي الفقير لوجهك الغني الكريم
؛[١] (خداوندا!) وجه درمانده فناپذيرم در برابر وجه دائمى بزرگتسجدهكرد، (پروردگارا!) وجه ذليلم در برابر وجه عزيزت سجده كرد، (بارخدايا!) وجه بينوايم در برابر وجه بىنياز كريمتسجده كرد.
البته يادآورى اين نكته لازم است كه توجه قلبى براى آغازگران سلوك مىتواند بهگونه استحضار خيالى و تخيل قلبى باشد؛ به اين معنا كه خداى سبحان را در طول شبانهروز، به صورت مقطعى، يعنى موقعيتهاى عبادى و سلوكى، مانند نماز، ذكر، صبر و توكل پيشروى خود احساس كند و بهگونهاى با او معامله كند كه گويى او را مىبيند. اين توجه آغازين را مىتوان «توجه احساسى» نام نهاد و پس از تمرين فراوان آن را گسترش داد و اندكاندك طى منازل سلوكى با آن را عمق بخشيد و به چيزى فراتر از احساس تبديل كرد و پس از طى مقامات كبرا و وصول به درجات عليا به توجه شهودى نايل شد و به قدر توان و سعه وجودى، خداى سبحان را پيش روى دل ديد.
ب) عبوديت
عبوديت به معناى بندگى است و جوهره بندگى هم تعلق تام به مولاى هستى است؛ يعنى انسان، تمامعيار بنده خداى مالك باشد و بندهوار دل به آن مولا بسپارد و تنها به او توجه كند و فقط تسليم اوامر او باشد. برخلاف كسى كه بنده مال، شهوت، شهرت و غضب است كه ذهن و دل را از تعلقات غير الاهى پر كرده و آن تعلقات رهزن را مولاى خويش و مالك دل خود ساخته است، دولت و
[١] - محمد بن حسن طوسى، التهذيب، ج ٣، ص ٩٩؛ همو، مصباح المتهجد، ص ٥٧٦؛ كفعمى، مصباح، ٥٧٨.