علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢٦٠ - ١ حلم و بردبارى
در اين فصل، تنها چهار فضيلت از فضايل اخلاقى را برگزيده، به اختصار به توصيف آنها مىپردازيم كه عبارتند از: حلم و بردبارى (حليم بهعنوان اسم تعاملى وصفى)، عفو و درگذشتن (عفوّ بهعنوان اسم تعاملى وصفى)، عطا و بخشش (مُعطى بهعنوان اسم تعاملى فعلى) و قداست، طهارت و پاكى (قدوس بهعنوان اسم سلبى).
١. حلم و بردبارى
حلم، وصفى برگرفته از اسم حليم خداى سبحان است كه بهعنوان يك فضيلت تعاملى وصفى توصيه شده است؛ اين كلمه در لغت به معناى بردبارى و خويشتندارى فرد در برابر جسارتها و گستاخىهاست؛ بهگونهاى كه علىرغم ناراحتى از آن جسارتها، خشم بر وى چيره نگردد و او را به برخوردى سبكسرانه و تنبيه عجولانه نكشاند.[١]
خداى حليم، خداى خويشتندارى است كه در برابر گناهان بندگان گستاخ، بردبارى پيشه مىكند: «
يا من هو بما عصاه حليم
»؛[٢] بهگونهاى كه با وجود مشاهده معصيت بندگان و رؤيت مخالفت ايشان، خشم وى را دربر نمىگيرد و بر او چيره نمىشود، علىرغم اقتدار، عجله و شتاب، او را به سوى انتقام نمىكشاند، از آنان روى برنمىگرداند، نعمتهايش را از آن ناسپاسان دريغ نمىدارد، عيبشان را فاش نمىسازد و نفاقشان را برملا نمىكند:[٣] «يا حليماً لايعجل»[٤] تا در وقتى معين كيفرشان دهد:
[١] - ابناثير، النهاية فى غريب الحديث و الاثر؛ فخرالدين طريحى، مجمع البحرين؛ محمد بن فارس، معجم مقائيس اللغة، ماده« ح ل م».
[٢] - عباس قمى، مفاتيح الجنان، دعاى جوشن كبير، بند ١٨، ص ١٤٨؛ بند ٩٦، ص ١٦٤.
[٣] - بنگريد به: محسن فيض كاشانى، علم اليقين، ج ١، ص ١٨١؛ سيد حسين درودآبادى، شرح الأسماء الحسنى، ص ٧٨.
[٤] - عباس قمى، مفاتيح الجنان، دعاى جوشن كبير، بند ١٠٠، ص ١٦٥.