علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٧٧ - ١ دسته تدوين و گردآورى
١. دسته تدوين و گردآورى
اين دسته، با سرمايه سلوكى و تجارب عرفانى، ديده به ميراث عارفان پيشين دوختهاند؛ عارفان بزرگى چون ذوالنون مصرى و بايزيد بسطامى كه در سير و سلوك به قلههاى رفيع دست يافته، در فراخناى دل، منازل سلوكى را به نيكى تجربه كردهاند؛ ليكن در مقام نگارشِ نظاممندِ يافتههاى خويش برنيامدهاند؛ گرچه سخنانى جسته و گريخته به زبان آورده، در باب بسيارى منازل صراط سلوك، دقايقى ژرف به يادگار گذاردهاند.
پس از چندى، اين ميراث به دست اين دسته رسيده، آنان درصدد انعكاس اين ميراث برآمدهاند و جُنگى از معارف عرفانى به يادگار گذاشته و آثارى ارزنده بر جاى نهادهاند؛ براى مثال مىتوان ابوالقاسم قشيرى (م. ٤٦٥ ق) با اثر رساله قشيريه، محمد كلابادى (م. ٣٨٥ ق) با اثر التعرّف و ابوسعد عبدالملك بن محمد نيشابورى خرگوشى (م. ٤٠٧ ق) با اثر تهذيب الأسرار فى أصول التصوف اشاره كرد.
اگرچه در آثار اين دسته به منازل پرداخته شده است، اما اولًا ترتّب و تدرّج آن منازل رعايت نشده و ثانياً در دستگاهى منسجم و با رويكردى خاص گنجانده نشده است؛ ليكن مىتوان ثمره تلاش آنان در انعكاس سخنان پيشينيان را در چند امر برشمرد؛ امورى كه زمينه تحول و پويايى علم سلوك را فراهم ساخته است:
يكم. استخراج و برشمارى بسيارى منازل از ميراث عرفانى.
دوم. تعاريف مختلف، اما دقيق هر يك از منازل؛ بهگونهاىكه از يك منزل به لحاظ اذواق رتبى اولياى الاهى، معانى خاص ارائه شده است؛ مانند دو تعريف متفاوت از منزل توبه كه جنيد بغدادى آن را فراموشى گناه و سهل تسترى آن را نافراموشى گناه تعريف كردهاند.[١]
[١] - ابوبكر كلابادى، التعرف، ص ١٠٧.