علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٣٠٧ - ١ توبه

وجودش را دربر مى‌گيرد و او را بى‌تاب مى‌سازد و از خويشتن خويش ناشاد و بيزار مى‌شود؛ اما با وجود نااميدى از خود، به خداى سبحان اميد مى‌بندد و به‌حريم قدس وى پناه مى‌برد تا توبه كند؛ پس هماره به خداى غفور چشم مى‌دوزد تا فضيلت توبه را با توجه مكرر به اسم غفور بارور كند: «أَفَلَا يَتُوبُونَ إِلَى اللَّهِ وَيَسْتَغْفِرُونَهُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ‌؛[١] چرا به درگاه خدا توبه نمى‌كنند و از وى آمرزش نمى‌خواهند و خدا آمرزنده مهربان است.» اين توجه مكرر، موجب حكومت مغفرت رحيمانه خداوند بر دل مى‌گردد و سالك غفران الاهى را در دل مى‌يابد:

وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءًا أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرْ اللَّهَ يَجِدْ اللَّهَ غَفُورًا رَحِيمًا؛[٢] هر كس كار بدى كند يا بر خويشتن ستم ورزد؛ سپس از خدا آمرزش بخواهد، خدا را آمرزنده مهربان خواهد يافت.

در اين هنگام، وى در خود اثرى روشن و حياتى نشاطآور و انبساطى پراميد احساس مى‌كند. در نتيجه- پس از آن پشيمانى دردناك و آمرزش‌خواهى از خداى غفور- به فرموده امام على (ع) درپى جبران آن گناه برمى‌آيد و جهت بازنگشتن به آن گناه، عزمى راسخ و تصميمى راستين مى‌گيرد[٣] كه اين به معناى فعليت توان توبه و بارورى اين فضيلت است. بنابراين «وَضَاقَتْ عَلَيْهمْ أَنفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنْ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ‌؛[٤] و از خود به تنگ آمدند و دانستند كه پناهى از خدا جز به سوى او نيست، پس [خدا] به آنان [توفيق‌] توبه داد تا توبه كنند؛ بى‌ترديد خدا همان توبه‌پذير مهربان است.»

[١] - مائده( ٥): ٧٤.

[٢] - نساء( ٤): ١١٠.

[٣] -« التوبة اربعة دعائم: ندم بالقلب، استغار باللسان، عمل بالجوارح، عزم ان لا يعود.»( محمدباقر مجلسى، بحارالأنوار، ج ٧٨، ص ٨١.)

[٤] - توبه( ٩): ١١٨.