علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٦٠ - اعمال مرتب

سطح نيستند؛ بلكه به تبع مسير صعودى صراط، سلسله‌اى پويا و تصاعدى دارند و به شكل پلكانى در يك سير طولى و قوس صعودى تا نقطه پايانى صراط مستقيم كه همان منزل وصال و لقاى الاهى است، درج گشته‌اند و رتبه هر منزل و هر درجه، به‌عنوان عمل قلبى، به تناسبِ قُرب و بُعد به آن نقطه پايانى متفاوت است؛ از اين‌رو بين منازل (اعمال قلبى) گونه‌اى توالى، تدرّج و ترتّب برقرار است.[١] امام صادق (ع) مى‌فرمايد:

إنّ إلايمان عشر درجات بمنزلة السلم، يَصعَدُ منه مرقاة بعد مرقاة

؛[٢] همانا ايمان به‌گونه‌اى نردبانى، ده درجه دارد كه انسان پله به پله از آن صعود مى‌كند.

نيز در فرازى ديگر مى‌فرمايد:

إنّ لِلايمانِ حالاتٌ و درجاتٌ و طبقاتٌ و منازلٌ فمنه التام المنتهي تمامه و منه الناقص المنتهي نقصانه و منه الزائد الراجح زيادته؛[٣]

ايمان حالات، درجات، طبقات و منازلى دارد يكى در اوج كمال و ديگرى در نهايت نقصان و سومى در رجحان فزاينده.

امام سجاد (ع) نيز برخى درجات را ترسيم كرده، مى‌فرمايد:

أعلى درجة الزهد أدنى درجة الورع و أعلى درجة الورع أدنى درجة اليقين و أعلى درجة اليقين أدنى درجة الرضا؛[٤]

برترين درجه زهد، پست‌ترين درجه ورع است و برترين درجه ورع، پست‌ترين درجه يقين است و برترين درجه يقين، پست‌ترين درجه رضاست.

[١] - بنگريد به: ابوحامد محمد غزالى، احياء علوم الدين، ج ١٢، ص ١٦٢.

[٢] - محمد بن يعقوب كلينى، الأصول من الكافى، ج ٢، ص ٧١.

[٣] - همان، ج ٢، ص ٦٠.

[٤] - محمد محمدى رى‌شهرى، ميزان الحكمة، ج ٤، ص ١٤٧.