علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢٣٨ - ٢ استبتال و استقبال در ذكر

كن و تنها به او بپرداز.» ذكر استبتالى را مى‌توان «ذكر صارف» نيز ناميد؛ زيرا مايه انصراف دل از تعلقات تفرقه‌ساز مى‌گردد. امام‌صادق (ع) فرمود: «ذكر دو نوع است: ذكر خالص كه با موافقت دل صورت مى‌گيرد و ذكر صارف كه براى نفى ذكر غير خداى سبحان (به زبان و دل) مى‌آيد.»[١]

عارفان در برخى سخنانشان در باب ذكر به جنبه استبتالى توجه داشته و آن را توصيف كرده‌اند.

ابوالعباس دينورى مى‌گويد:

كمترين درجه ذكر آن است كه غير او فراموش شود.[٢]

واسطى مى‌گويد:

ذكر بيرون آمدن است از ميدان غفلت به صحراى مشاهدت.[٣]

خواجه عبدالله انصارى مى‌نويسد:

ذكر رهايى از غفلت و فراموشى است.[٤]

ابوالقاسم قشيرى نيز مى‌نويسد:

گفته‌اند ذكر خداى عزوجل به دل، شمشير مريدان بود كه بدان جنگ كنند با دشمنان خويش و آفت‌ها بدان از خويش باز دارند.[٥]

عارفى ديگر مى‌گويد:

[١] -( منسوب به) الامام جعفر بن محمد الصادق( ع)، مصباح الشريعة، باب پنجم، ص ٣٥.

[٢] - ابوعبدالرحمن سلمى، طبقات الصوفية، ص ٣٥٧.

[٣] - ابوالقاسم قشيرى، رساله قشيريه، ص ٣٤٨.

[٤] - عبدالرزاق كاشانى، منازل السائرين، ص ٢٩٣.

[٥] - ابوالقاسم قشيرى، رساله قشيريه، ص ٣٤٧ و ٣٤٨.