علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢٥٢ - گونههاى اسماى حسناى الاهى

برترين محبوب، خداى سبحان است كه سالكان به‌عنوان محبّان او در ره سلوك هستند؛ از اين‌رو رهپويان صراط توجه، بايد براى تحصيل محبت درصدد ايجاد تناسب و تشابه با خداى محبوب برآيند كه اين نيز با تزيين دل به اوصاف و كمالات الاهى صورت مى‌پذيرد؛ كمالاتى كه براى مولاى محبوب «اسماى حسنا» و «صفات عليا» نام دارند؛ مانند حليم و وفى و براى بنده محبّ «فضايل اخلاقى» نام دارند كه به صورت بذرهاى ناشكفته، در زمين فطرت گنجانده و نهفته شده‌اند و بايد پرورش يافته، بارور گردند.

گونه‌هاى اسماى حسناى الاهى‌

اسماى حسناى الاهى دوگونه‌اند: اسماى ايجابى و اسماى سلبى‌[١] كه ملاك آن، وجود اقسام دوگانه صفات سلبى و ايجابى است كه در اسما وجود دارند؛ زيرا اسم- چنانكه پيش‌تر گفتيم- مجموعه ذات خداوندى و صفت خاص الاهى است؛ مانند «حليم: ذات (قدس سره) حلم».[٢] بر اين اساس، اگر اسما و صفاتى، مفاد تنزيهى داشته باشند و هرگونه نقص را از ذات خداوندى نفى سازند، به آن صفات و اسما «اسماى سلبى» مى‌گويند؛ مانند سبّوح و قدوّس؛ اما اگر اسما و صفاتى، مفاد ثبوتى داشته باشند و گونه‌اى از كمال را براى ذات خداوندى اثبات كنند، به آن صفات و اسما «اسماى ايجابى» مى‌گويند؛ مانند حى، عليم و حليم.

اسماى ايجابى به دو دسته اسماى نفسى و اسماى تعاملى تقسيم مى‌شوند؛ اسماى نفسى‌[٣] اسمايى حقيقى هستند كه ذات خداوندى براى اتصاف به آنان به‌

[١] - بنگريد به: محمد بن حمزه فنارى، مصباح الأنس، ص ٢٠٤؛ داود قيصرى، شرح فصوص‌الحكم، ج ١، ص ٦١.

[٢] - همان، ص ٦٩ و ٧٠.

[٣] - اين واژه را عبدالكريم جيلى در آغاز الكمالات الاهية فى الصفات المحمدية به كار برده است.