علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢٤٣ - نشاط و بهجت در نماز

كه بدان شايسته آن شوند كه به دل مر حق را بينند.»[١]

در دنياى سير و سلوك، اين اثر خاص مى‌تواند اثر اخلاقى يا اثر سلوكى باشد؛ براى مثال اسم حليم، اثر اخلاقى حلم، اسم عظيم، اثر اخلاقى تواضع، اسم وكيل، اثر سلوكى توكل و يا اسم حكيم، اثر سلوكى رضا خواهد بود. البته ما در فصول آتى از اين آثار اخلاقى و آثار سلوكى سخن خواهيم گفت.

سخن خود را در باب ذكر، با نظمى از ابن‌عطاى ادمى به پايان مى‌رسانيم:

من ذكر را همى گونه‌گونه همى‌بينم و از جمله ذكر، يكى ذكر آن است كه آكنده است از دوستى و از شوق و اين دو چيز او را برانگيزاند به ياد كردن. ذكر ديگر آن است كه با نفس الفت گرفته و با وى آميخته است، همچون جان اندر اطراف همى‌گردد و همى‌رود؛ ذكرى ديگر آن است كه نفس را از نفس برهنه كند از بهر آنكه آن ذكر، مر نفس را هلاك كند اندر آنجا كه داند و نداند؛ ذكر ديگر آن است كه از سر اندر پذشت و به بزرگى به جايگاهى رسيد كه آن را فهم و فكرت همى اندر نتوانم يافتن تا از وى عبارت كنم. از ديدار دل، چون دوست ببيند مر او را، چنان مشغول گرداند كه بيش ذكر را نبيند.[٣]

نشاط و بهجت در نماز

آنانكه در مقام اقامه آيين عبادى برمى‌آيند، بدانند كه بايد عبادت را با نشاط،

[١] - على بن عثمان هجويرى، كشف المحجوب، ص ٥٦٥.

[٢] - ابوبكر كلابادى، التعرف، ص ١٢٤.

[٣] - ابوابراهيم اسماعيل مستملى بخارى، خلاصه شرح تعرف، ص ٣٣٠- ٣٢٧.