علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١٤٠ - د) سلوك عارفانه
اين مسلك، كه خود فقيهان و مجتهدانى توانمند و ژرفنگر بودند، تكاليف وجوبى و استحبابى، بهترين ابدان روح پرگهر دعا هستند و دعا پرمغزترين مغزاى اين تكاليف است. رسول اكرم ٦ فرمود: «الدعا مخّ العبادة.»[١] اين ابدان جانفزاى تكليفى، معتدلترين و جامعترين اعمال سلوكى هستند؛ زيرا تكاليف شرعى به دليل ترسيم حدود الاهى و ايجاد مرزهاى رفتارى، معتدلترين كردارهاى سلوكى خواهند بود و همواره سالك را در مسير دين نگه خواهند داشت. ضمن آنكه چنين تكاليفى، بهعنوان جامعترين رفتار، نه تنها از ظاهرى زيبا و دلكش برخوردارند، كه دقايق سلوكى (طريقت) و حقايق معرفتى (حقيقت) در آنها گنجانده شده است و تنها براى اهلالله گشوده مىشود؛ درحالىكه هيچيك از اعمال سلوكى ديگر داراى اين جامعيت نيست. از اينرو رهبران مسلك دعا به احكام فقهى روى آوردند و تمام تلاش خود را در انجام تكاليف شرعى مصروف داشتند و سخت به آنها پايبند بودند.
بنابراين سلوك سائلانه، صحنه دل را ميدان جولان نفس متكبر و مستكبر مىداند كه خود را بىنياز مىانگارد و بايد با شمشير دعا، ريشه تكبر زدوده شود. از اينرو مسلك دعا را بهعنوان زيربناى سلوكى خود قرار دادهاند و براى آن اصولى ترسيم كردهاند. در حوزه معرفت، فهم و شناختِ دو صفت خداى سبحان، يعنى قرب وجودى و مالكيت مطلق خداى سبحان را اصل قرار دادهاند و در حوزه عمل، بر سه محور تكيه زدهاند: محاسبه نفس، زمزمه هميشگى دعا و عمل به تكاليف شرعى.
د) سلوك عارفانه
ديگر سنتى كه در تاريخ عرفان بهعنوان زيربناى يكى از مسلكهاى سلوكى ظهور
[١] - محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٩٣، ص ٣٠٠.