علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٦٣ - تقلب قلبى

و بسط و گاهى در گرفتگى و قبض است. از اين‌رو رسول اكرم ٦ مى‌فرمايد:

مثل قلب در تقلب، مثل گنجشكى است كه هر لحظه در حال جنب و جوش و جابه‌جايى است.[١]

تقلب قلبى‌

قلب متبدّل هنگام سير و سلوك، هماره در تحول و دگرگونى است؛ اين تحوّل دو گونه تقلب را درپى دارد؛ يكى تقلب حالى و ديگرى تقلب مقامى.

تقلب حالى، تقلب قلب در جهت گذر از نفس است؛ نفسى كه به دليل تعلق دنيوى از روى طبع به غفلت از خدا ميل دارد و هماره به زشتى و بدى امر مى‌كند و از اين‌رو نام «نفس امّاره» بر پيشانى دارد. سالك مبتدى به اين دليل به تقلب حالى دچار مى‌شود كه در گام‌هاى آغازين سلوك، همواره در كشاكش با نفس اماره است و مى‌كوشد از اميال نفسانى بكاهد و با انجام اعمال نيك قلبى، سرّ خويش را توان بخشد و توجه دل را به سوى خداى سبحان معطوف دارد و به احوال خوشِ سلوكى دست يابد؛ ليكن چه بسا به دليل غلبه نفس اماره به اعمال و صفات زشت مبتلا مى‌گردد؛ در نتيجه توجه قلبى به خداى سبحان ضعيف گشته، در مقابل، توجه قلبى به عالم ماده توان مى‌گيرد. در اين هنگام سالك آن احوال خوش را از دست مى‌دهد. اين تقلب، سرّ اتصاف قلب به اوصاف متضاد، مانند منيب،[٢] سليم،[٣] متكبر[٤] و مريض‌[٥] را وامى‌گشايد.

[١] -« مثل القلب مثل العصفور فى تقلبه يتقلب فى كل ساعة.»( ابوطالب مكى، قوت القلوب، ج ١، ص ٢٢٦.)

[٢] - ق( ٥٠): ٣٣.

[٣] - صافات( ٣٧): ٨٤.

[٤] - غافر( ٤٠): ٣٥.

[٥] - بقره( ٢): ١٠.