علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٦٤ - تقلب قلبى
تقلب مقامى، تقلب قلب هنگام گذر از مقامى به مقام سلوكى برتر است؛ بهگونهاى كه سالك در سير و سلوك از منزلى به منزل برتر ترقى مىكند و تغير و تحولى در قلب وى ايجاد مىگردد؛ زيرا سالك پس از ترك لذايذِ برخاسته از غلبه هواى نفس كه به تضعيف توجه قلب به عالم ماده منجر مىشود، مىكوشد تا توجه قلب را در خداى سبحان متمركز سازد و اين توجه قلبى را با سير قلب در طول صراط مستقيم قوت بخشد و اين سير قلبى را با گذر از منازل و مقامات كه همان اعمال قلبى هستند، به انجام رساند؛ البته چون ميان اين اعمال و منازل، گونهاى ترتيب درجهدرجه برقرار است، لذا قلب در هر منزلى استقرار يابد و آن را مقام خود سازد، در درجه آن منزل جاى مىگيرد و همانند آن منزل كه برتر از منزل پيشين و فروتر از منزل پسين است، از رتبهاى كه چندى پيش داشته، ترقى مىكند و تكامل مىيابد: «لِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا؛[١] براى هر يك در [نتيجه] آنچه انجام دادهاند، درجاتى است.»
اين تقلب و تحول قلبى موجب گرديد تا ويليام چيتيك در تعريف عرفان عملى چنين بنويسد:
به علم تحولاتى كه روح در طول سفرش به سوى خدا پيدا مىكند، عرفان عملى گويند.[٢]
اين ترقى و تكامل- كه به آن تقلب مقامى مىگوييم- نوعى حركت استكمالى و يادآور دگرگونى متحرّك و صيرورت وجودى اوست كه به تدريج در سلسلهاى طولى از وجود نقصانى به وجود كمالى رشد مىكند. اين حركت متحرّك، لايه به لايه است؛ بهگونهاى كه سالك با وصول به مقام برتر، مقام فرودين را در خود دارد؛ نه آنكه مقام قبلى را از دست بدهد؛ مانند جنين آدمى كه پس از گذر از مرتبه نباتى
[١] - احقاف( ٤٦): ١٩.
[٢] - ويليام چيتيك، تعاليم معنوى مولوى، ص ١٣.