علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١١١ - فصل سوم مسلكهاى سلوكى
سياريه.[١] برخى مانند سعيدالدين فرغانى، تقسيم ارباب سلوك را بر پايه تمكين و تلوين و سپس جذبه و سلوك تبيين كردهاند: بهگونهاى كه نخست، سالكان را به دو گروه اهل تلوين و تمكين تقسيم كرده و سپس اهل تمكين را در چهار صنف مجذوب سالك، سالك مجذوب، سالك فقط، مجذوب فقط جاى دادهاند.[٢]
در كنار اين تلاشها، اگر در گستره تاريخ گشتى بزنيم و تبارهاى سلوكى را كه در ادوار مختلف ظهور داشتهاند، بررسى كنيم، مىتوانيم تقسيم ديگرى نيز ارائه دهيم و آن تقسيم بر پايه سنت سلوكى است. مقصود از سنت سلوكى- چنانكه پيشتر گفتيم- تعليمى از تعاليم سلوكى است كه بهعنوان محور منازل سلوكى و روح صراط سلوك است كه از سوى يك يا چند تن از بزرگان عرفان بهعنوان اصل سلوكى برگزيده شده و پايه مسلكى از مسالك سلوكى گشته است. البته برخى از اين سنتها، مانند سنت عشق، روح مسلكهايى گشتهاند كه در برههاى از تاريخ بر طيف وسيعى از عارفان حكومت كرده و پيروان زيادى يافته است و برخى سنتها نيز مانند تفكر، روح مسلكهايى شدهاند كه پيرو چندانى نيافته و بخش عظيمى از تاريخ عرفان را دربر نگرفتهاند.
برخى از مشهورترين سنتها و مسلكهاى دامنهدار تاريخ عبارتند از: سنت اخلاص در سلوك مخلصانه، سنت عشق در سلوك عاشقانه، سنت دعا در سلوك سائلانه و سنت معرفت در سلوك عارفانه. اين مسلكها بر پايه تحولات تاريخى عرفان به ترتيب فوق در طول تاريخ بهعنوان مسالك برجسته بروز كرده و دامنه وسيعى از آن تاريخ را دربر گرفتهاند؛ اگرچه بايد متذكر شد كه اگر مسلكى طى يك قرن، دامنه وسيعى يافته و رهبران پردازنده داشته است، اولًا به حتم در قرون پيشين نيز در روش و منش برخى از عارفان سترگ ديده مىشده كه ما به
[١] - على هجويرى، كشف المحجوب، ص ٢٦٧ به بعد.
[٢] - سعيدالدين فرغانى، مشارق الدرارى، ص ٤٢٥ و ٤٢٦.