علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٨١ - ٢ دسته تطبيق و پردازش دينى

صالح، مقتضاى يقين هستند و قوّت يقين، اصل هر عمل خير است؛ از اين‌رو اعمال قلبى، مقامات يقين هستند؛[١] اما در اين ميان، برخى اعمال قلبى، اصول مقامات يقين هستند كه تمامى احوال متيقّن به آن اصول باز مى‌گردد؛ اين اصول، همان منازل سلوك مى‌باشند.[٢] وى با اين رويكرد، يقين را به‌عنوان سنت حاكم بر منازل، روح منازل ساخته و آن را در تمامى منازل تسرّى داده و منازل را حاصل تعالى يقين در جان سالك دانسته است.

ابوطالب مكى در همه مراحل تبيين منازل، مفسرانه وارد قرآن گشته و در جاى‌جاى مباحث، آيات مربوط را طرح و معانى باطنى را كه به نحو دلالى از ظاهر آيات برمى‌خيزند، استنباط كرده است و در كنار آيات قرآنى از روايات معصومان و بيانات عارفان نيز بهره برده است و با آميزش فنى آنها، افق مشترك و همدلانه ميان آيات، روايات و بيانات به وجود آورده و برداشت‌هايى دقيق و نتايجى ژرف به دست داده است.

مراحل تبيين وى كه البته در قلم او مرتب نيست، عبارت است از:

١. چيستى منازل؛ مانند ماهيت زهد و فرق آن با فقر؛

٢. ريشه معرفت‌شناسى منازل؛ مانند يقين كأنى و يقين احسانى نسبت به حضور وجودى خداى سبحان در منزل زهد؛

٣. تحقيق عناصر و اركان هر يك از منازل؛ مانند ندامت از گذشته گناه‌آلود و استقامت بر آينده پاك در منزل توبه؛

٤. شناسايى اوصاف صاحبان منازل؛

٥. بررسى ترتب و توقف هر يك از منازل بر ديگرى؛

٦. تشريح مراتب هر منزل؛

[١] - ابوطالب مكى، قوت القلوب، ج ١، ص ٢٨، ١٨٢، ١٩٧، ٢٥١ و ٤٣٢.

[٢] - همان، ج ١، ص ٣١٧.