ترجمه اصول کافي شيخ کليني - کمره‌اي، شيخ محمد باقر - الصفحة ٧٨٨

است و روا است كه او جان خود را در راه خدا بذل كرده باشد چنانچه بر مجاهد در جبهه لازم است پايدارى كند و لو تا كشته شود، انتهى.

اين خلاصه كلمات اساتيد فن است در ردّ اعتراض، كه بايد گفت دچار چند ضعف است:

١- بر اساس احتمالات و امكان پى‌ريزى شده و معلوم است در موضوع علم قطعى نداشته و روشن نبوده‌اند.

٢- در تنگناى اعتراض، مجبور به انكار اصول مسلّمه مذهب گرديده‌اند، چنانچه شيخ مفيد (ره) در برابر اجماع بر اين كه امام هر چه را پيش آيد مى‌داند، مدعى اجماع بر خلاف آن شده كه اگر تحليل و تجزيه شود نتيجه مى‌دهد، اجماع شيعه را بر نادانى امام، نعوذ بالله.

٣- در تنگناى اعتراض، مسلّمات تاريخ را منكر شده‌اند، مانند اين كه امام حسين نمى‌دانست مردم كوفه به او خدعه مى‌كنند، نمى‌دانست در كربلا كشته مى‌شود و ...

در جواب اين اعتراض به طور قطعى بايد چنين گفت كه: در اسلام دو گونه جهاد تشريع شده است:

١- جهاد غلبه، و آن موضوع كتاب جهادى است كه يكى از كتب فقه اسلامى است، و يكى از فروع معروف هشتگانه دين است (حج و جهاد).

جهاد غلبه داراى شرايط مفصّله‌اى است كه در مقام خود شرح شده است و يكى از آنها، امكان پيروزى است، و براى آن معين شده كه در حد اقل بايد نيروى اسلام نيمى از عدد و ساز و برگ نيروى مقابل را داشته باشند (نيم ديگر هم به قوّت روحيه دينى جبران شود) و در صورتى كه نيروى اسلام از نصف كمتر باشد، وجوب جهاد ساقط است و تكليف عقب‌نشينى است. ٢- جهاد استماته، يعنى جانبازى در راه دين و فداكارى در راه حق و حقيقت. اين قسم از جهاد در اسلام به همراه قسم اول تشريع شد، و موضوع‌