نقلي نيز به بحث از اسباب نزول پرداخته‌اند و از آن در تبيين پيام آيات بهره‌ برده‌اند كه از جمله اين تفاسير نيز مي‌توان به الكشاف زمخشري و مجمع‌البيان طبرسي اشاره كرد.

برخي از اسباب نزول با فضيلت شخص و يا اشخاصي از اصحاب مرتبط است؛ كه از جملة آنها آياتي است كه در فضيلت اهل بيت: نازل شده است و نيز از جملة آنهاست: آيات ولايت، نجوي و اِطعام. در اين نوشتار به بررسي روايات مرتبط با شأن نزول سورة انسان خواهيم پرداخت كه عامه و خاصه نقل كرده‌اند و تقريباً به حد اجماع رسيده است و اختلاف در شاخ و برگ‌هايي است كه در برخي روايات به اصل قضيه افزوده شده است.

مدني بودن اين سوره نيز از طريق بررسي كتبي كه به زمان نزول سوره‌ها پرداخته‌اند، به دست مي‌آيد و مكي دانستن آن، تنها براي نشان دادن تعصب و دشمني افراد با اهل بيت‌: است.

پس از اثبات مدني بودن سوره، به بحث در اصل داستان خواهيم پرداخت كه به صورت كلي در كتب تفسيري و اسباب النزول بيان شده‌اند:

١. برخي تنها به اين مطلب پرداخته‌اند كه اين سوره در شأن اهل بيت: نازل شد كه مسكين، يتيم و اسير را بر خود مقدم داشتند و افطارشان را به آنها دادند.

٢. دسته دوم روايات به اين مطلب پرداخته‌اند كه اهل بيت: حلوايي كه براي افطار خود مهيا كرده بودند، در يك شب، به مسكين، يتيم و اسير بخشيدند.

٣. دسته سوم نيز علاوه بر ذكر مطالب فوق، مطالبي را نيز اضافه كرده‌اند كه آنها را به نقد خواهيم كشيد؛ مطالبي مانند: قرض گرفتن علي٧ از يهودي، نذر حسنين و روزه گرفتنشان (با این‌که بيش از چهار يا پنج سال نداشته‌اند) وقوع انفاق در سه شب، با آب افطار كردن و...

موارد فوق را با دو نقد سندي و متني بررسي خواهيم كرد تا آنچه اتفاق افتاده است، به درستي نمايان گردد و چهره اهل بيت: از زياده‌گويي‌هاي غاليان و دشمني‌هاي معاندان پاك گردد.

سورة انسان، مكي يا مدني؟!

برخي تمام سوره انسان را مكي دانسته‌اند و گروهي مدني و بعضي جز آية Gفاصبر لِحـُكْمِ رَبِّكَ وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً اَوْ كَفُوراًF[١] همه را مدني دانسته‌اند. برخي ديگر هم از ابتداي سوره تا آيه ٢٢ را مدني و بقيه را مكي دانسته‌اند؛ ولي ما تمامي آن را مدني مي‌دانيم. برخي از دلايل مدني بودن سوره عبارت‌اند از:

١. طبرسي روايات زيادي از طرق اهل سنت و اهل بيت: گردآورده و تقريباً آنها را مورد اتفاق اهل تفسير دانسته است. آن‌گاه، براي اثبات مدني بودن تمام سوره، روايات ترتيب نزول را ـ كه سورة دهر جزء سوره‌هاي مدني به شمار رفته ـ با سندهاي معتبر آورده است؛[٢] ولي كساني مانند عبدالله بن زبير
ـ كه مايل نبودند اين فضيلت به اهل بيت: اختصاص يابد ـ ‌اصرار داشتند كه اين سوره را كاملاً مكي

[١]. کنز العمال في سنن الاقوال والافعال، ج١٦، ص‌١٨٢ ـ ١٨٣.

[٢]. تمام نهج البلاغة، ص‌٩٨٤.