صاحب‌نظران که هاروت و ماروت را موجوداتی غیر از فرشته می‌دانند، هر چند این مدعا در جای خود مورد پذیرش نباشد، جایی برای این چالش نمی‌ماند. از این رو، نقطه تعارض و چالش، آن دسته از روایاتی است که به هاروت و ماروت لغزش‌ها و گناهان کبیره نسبت داده‌اند.

با در نگریستن در مجموعه دیدگاه‌هایی که در این زمینه از سوی صاحب‌نظران شیعه و اهل‌سنت ارائه شده، می‌توان به سه دیدگاه موافقت و مخالفت دست یافت. شگفت‌آور آن که بیشترين نزاع و چالش در میان صاحب‌نظران اهل‌سنت به چشم می‌خورد. این چالش چنان شدید است که گاه کسانی همچون قرافی از امامان مالکی موافقان این روایات و مخالفان عصمت فرشتگان را تا سر حد کفر دانسته‌اند[١] و در برابر، موافقان این احادیث، مخالفان خود را به جهل و قصور دانش و شناخت روایات متهم ساخته‌اند.[٢] دیدگاه سوم، ضمن پذیرش صحت یا احتمال صحّت روایات هاروت و ماروت، آنها را ناظر به یک امر نمادین و از نوع زبان سمبولیک دانسته‌اند. اینک به بررسی این سه دیدگاه می‌پردازیم:

دیدگاه نخست. پذیرش سندی و متنی روایات هاروت و ماروت

موافقان روایات هاروت و ماروت را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

١. گروهی که با صراحت، از صحت این روایات حمایت کرده‌اند. ابن‌حجر عسقلانی[٣] و مناوی[٤] را می‌توان از این دسته بر شمرد.

٢. گروهی که بدون اظهار نظر خاص، این دست از روایات را نقل کرده‌اند و از آنجا که هیچ نقدی نسبت به آنها ارائه نکرده‌اند، می‌توان همصدایی آنان با روایات هاروت و ماروت را برداشت کرد. سمرقندی،[٥] ثعلبی[٦] و ابن‌زمنین[٧] را می‌توان از این دست از صاحب‌نظران برشمرد؛ هر چند برخی بر این نکته پای فشرده‌اند که رسم قدما ذکر روایات به همراه اسانید آنهاست و شیوه آنان نقد و تمحیص روایات نیست.[٨]

دلایل موافقان

مهم‌ترین دلیلی که از سوی موافقان روایات هاروت و ماروت و با فرض نسبت دادن گناهان کبیره به فرشتگان ارائه شده، صحت طرق روایات است. از نگاه برخی از محدثان هر حدیثی که دارای صحت طریق باشد، قابل عمل و اعتماد است؛ هرچند مضمون آن مخالف عقل یا مخالف صریح قرآن باشد.

مناوی می‌نویسد:

[١]. تفسیر العیاشی، ج١، ص٥٤.

[٢]. تفسیر القمی، ج١، ص٥٥.

[٣]. سورۀ بقره، آيۀ ١٠٢.

[٤]. سورۀ زمر، آيۀ ٣٠.

[٥]. علل الشرائع، ج٢، ص٤٨٨.

[٦]. سورۀ یوسف، آيۀ ٣٦. برای تفصیل بیشتر در این باره ر. ک: مختصر المعانی، ص٢٢٠.

[٧]. «ان الحسن البصری یقول: ان هاروت وماروت علجان من أهل بابل» (علل الشرائع، ج١، ص٢٥). علج به معنای مرد سخت و قوی است. ر.ک: فرهنگ لاروس، ج٢، ص١٤٧٩.

[٨]. تفسیر فخر رازی، ج٣، ص٢١٨. اقلف به معنای ختنه ناکرده است.