در اين نوشتار، ابتدا اين روايات را دسته‌بندي كرده و نقل می‌كنيم. سپس، در بخش دوم نوشتار چگونگي جمع ميان اين دو گونه روايات تبيين مي‌گردد.

يك. دسته‌بندي احاديث

اين احاديث را به پنج دسته مى‌توان تقسيم كرد:

دسته اول، احاديثى هستند كه تأكيد مى‌كنند قلم تقدير الهى، آنچه را تا قيامت پديد مى‌آيد، رقم زده و نوشته آن نيز خشك شده است (اشاره به این‌که مقدّرات الهى، تا قيامت، مشخّص و غير قابل تغييرند). به اين دسته از روايات، احاديث «جَفُّ القلم» گفته مى‌شود؛ مانند این‌که ابن عباس از پيامبر خدا٦ روايت كرده كه به او فرمود:

إذا سَأَلتَ فَسَلِ اللهَ وَإذا استَعَنتَ فَاستَعِن بِاللَّـهِ، فَقَد جَفَّ القَلَمُ بِما هُوَ كائِنٌ إلى يَومِ القِيامَةِ فَلَو جَهَدَ الخَلائِقُ أن يَنفَعُوكَ بِشَي‌ءٍ لَم يَكتُبهُ اللهُ لَكَ لَم يَقدِرُوا عَلى ذلِكَ، وَلَو جَهَدَ الخَلائِقُ أن يَضرُّوكَ بِشَي‌ءٍ لَم يَكتُبهُ اللهُ عَلَيكَ لَم يَقدِرُوا عَلى ذلِكَ؛[٢]

هرگاه درخواست كردى، از خداوندْ درخواست كن و هرگاه طلب كمك كردى، از خدا مدد بگير. قلم تقدير، به آنچه تا قيامتْ اتفاق مى‌افتد، رقم خورده است. اگر همه خلايق بكوشند تا سودى به تو برسانند كه خداوند برايت تقدير نكرده، نخواهند توانست، و اگر خلايقْ تلاش كنند كه به تو ضررى بزنند كه خداوند برايت ننوشته، نخواهند توانست.

همچنين از ابو هريره نقل شده است كه مى‌گويد:

قُلتُ: يا رَسولَ اللَّـهِ! إنّي رَجُلٌ شَابٌ، وَ أَنَا أَخَافُ عَلى نَفسِي العَنَتَ، وَلَا أَجِدُ ما أَتَزَوَّجُ بِهِ النّساءَ، فَسَكَتَ عَنّي، ثُمَّ قُلتُ مِثلَ ذلِكَ، فَسَكَتَ عَنّي، ثُمَّ قُلتُ مِثلَ ذلِكَ، فَسَكَتَ عَنّي، ثُمَّ قُلتُ مِثلَ ذلِكَ، فَقالَ النَّبِيُّ٦:«يا أَباهُرَيرَةَ، جَفَّ القَلَمُ بِمَا أَنتَ لاقٍ، فَاختَصِ عَلَى ذلِكَ أَو ذَرْ»؛[٣]

گفتم: اى پيامبر خدا، من مردى جوانم و از فلاكتم نگرانم و توش و توانى براى ازدواج ندارم. پيامبر٦ ساكت شد. من حرفم را تكرار كردم. باز هم پيامبر٦ ساكت ماند و بار سوم، همان حرف را زدم. پيامبر٦ همچنان ساكت ماند تا این‌که بار چهارم گفتم. پيامبر٦ فرمود: «اى ابو هريره، قلم تقدير، آنچه را تو با آن مواجه مى‌شوى، رقم زده است. خويشتن را اَخته كنى يا نكنى».

و نيز از عبدالله بن عمر، روايت شده كه مى‌گويد:

سَمِعتُ رَسُولَ اللَّـهِ٦ يَقُولُ: «إنَّ اللهَU خَلَقَ خَلقَهُ في ظُلمَةٍ، فَألقى عَلَيهِم مِن نُورِهِ، فَمَن أَصابَهُ مِن ذلِكَ النُّورِ اهتدَى، و مَن أخطَأَهُ ضَلَّ، فلِذلِكَ أقُولُ: جَفَّ القَلَمُ عَلى عِلمِ اللَّـهِ»؛[٤]

[٢]. المعجم الكبير، ج١١، ص١٧٨، ح١١٥٦٠.

[٣]. صحيح البخاري، ج٥، ص١٩٥٣، ح٤٧٨٨.

[٤]. سنن الترمذي، ج٥، ص٢٦، ح٢٦٤٢.