براي نمونه، سمرقندي در يك مورد سبب نزولي را ذكر مي‌كند كه متضّمن فضيلت عترت و برتري علي٧ بر ديگران است، لكن سمرقندي براي فرار از پذيرش اين امر، ضمن پذيرش سبب نزول مذكور، به تحليل و توجيه خنده‌آوري دست مي‌زند و به مغالطه روي مي‌آورد؛[١] ماجرا به ابلاغ آيه‌هاي نخست سوره برائت (توبه) در اعلام بيزاري از مشركان مربوط است كه پيامبر٦ در آغاز، ابوبكر را با ده آيه به اين مأموريت فرستاد و بدو فرمان داد آيه‌ها را بر مكّيان بخواند، امّا اندكي بعد، علي٧ را مأمور و روانه ساخت و از او خواست كه خود را به ابوبكر برساند و آيات را از او بگيرد و خود بر مكّيان تلاوت كند.[٢]

سمرقندي در توجيه اين تغيير رأي پيامبر٦، با تعبير «قالوا؛ گفته‌اند»، به نقل از منابع ناشناسي ادّعا مي‌كند كه علت تعيين علي٧ براي اين مأموريت، نارسا و ضعيف بودن تارهاي صوتي ابوبكر و رسا و پرطنين بودن صداي علي٧ بوده است و پيامبر٦ او را تعيين كرد تا همگان صدايش را بشنوند.[٣]

نمونه دوم، آن است كه برخي از دانشمندان اهل سنت در دفاع از نظريه ورود همسران پيامبر در محدودة آيه تطهير[٤] به توجيه اختلاف ضماير به كار رفته در آيه از لحاظ مذكر و مؤنث بودن روي آورده و لفظ «اهل البيت» را لفظي عام و فراگير دانسته‌اند[٥] كه از جمله آن مفسران مي‌توان از سمرقندي
نام برد.[٦]

نتيجه

در تفسير بحرالعلوم توجه به ادبيات و لغت نمود بارزي دارد. با آن‌كه مفسّر رويكرد عقلي ـ اجتهادي به آيات را فراموش نكرده است ولي در روش خود كه شيوه تفسير به مأثور است چندان به عقل و اجتهاد بها نمي‌دهد و غالباً از بيان و ارزيابي سند روايات و بررسي و نقد محتواي اخبار و اقوال غفلت مي‌كند. فرجام سخن این‌که گرايش‌هاي مذهبي، فقهي و كلامي سمرقندي به طور طبيعي او را به سوي برداشت‌هاي خاصّي از آيات سوق داده كه بي‌ترديد قابل نقد و مناقشه است.

كتابنامه

ـ فتح الباري في شرح صحيح البخاري، ابن‌حجر عسقلاني، احمدبن‌علي، بيروت، اول، بي‌تا.

ـ إكمال الكمال، ابن ماكولا، قاهره، بي‌تا.

ـ معناي متن، پژوهشي در علوم قرآني، نصر حامد ابوزيد، ترجمه: ‌مرتضي كريمي‌نيا، تهران، اول، ١٣٨٠ش.

[١]. سورۀ بقره، آيۀ ١.

[٢]. تفسير السمرقندي، ج١، ص٨٦ ـ ٨٧.

[٣]. همان، ج٣، ص٦٧.

[٤]. همان.

[٥]. البرهان في ‌علوم القرآن، ج١، ص٣٣٩؛ الإتقان في علوم القرآن، ج١، ص٢٣٦.

[٦]. تفسير السمرقندي، ج٢، ص٤٨٣؛ ج٣، ص٣٩١، ٣٩٦، ٤٠٢، ٤٤٥، ٤٥٩، ٤٦١، ٤٦٦، ٤٩٧.