معرفي كنند؛[١] غافل از آن‌كه در مكه اسيري وجود نداشت. مجاهد و قتاده، از تابعان، تصريح كرده‌اند كه تمام سورة دهر، مدني است، ولي ديگران به تفصيل قايل شده‌اند.[٢]

حافظ حسكاني مي‌گويد:

برخي از نواصب، ‌ادعا كرده‌اند كه اين سوره، به اتفاق همه مفسران، مكي است.

و در پاسخ آنها گفته است:

چگونه در اين مطلب دعوي اجماع دارند، درحالي كه بيشتر مفسران عقيده دارند كه اين سوره در مدينه نازل شده است.

وي سپس نصوص وارده از ائمه را ـ كه دربارة ترتيب نزول سوره‌هاست ـ نقل مي‌كند كه در تمام آنها تصريح شده كه اين سوره در مدينه، ‌پس از سورة الرحمان و قبل از سوره طلاق نازل شده است.[٣]

نتيجة تحقيق طبرسي در مجمع‌البيان و ديگر مفسران محقق نيز به همين نحو است. مهم آن است كه تمام روايات مربوط به ترتيب نزول قرآن، اين سوره را مدني دانسته‌اند و حتّي يك روايت هم بر خلاف اين تصريح، نظر نداده‌ است.[٤]

سيد شبر نيز گفته كه مكي دانستن اين سوره، در واقع، تكذيب نقل صحيح است.[٥]

سيوطي نيز از بيهقي در كتاب دلائل النبوة، با سندش از عكرمه و حسين بن ابي‌الحسن، روايت كرده كه سور مكي و مدني را معرفي نموده است و سورة انسان در ميان سور مدني و بعد از سوره رحمن و قبل از سورة طلاق قرار دارد.[٦] وي همين مطلب را از ابن ضريس در كتاب فضائل القرآن، با سندش از ابن عباس نيز نقل كرده است.[٧]

صاحب الميزان نيز از الدرالمنثور از ابن ضريس و ابن مردويه و بيهقي از ابن عباس روايت كرده است كه سورة انسان در مدينه نازل شده و ابن مردويه از ابن عباس روايت كرده كه آيه[٨] در شأن علي٧ و فاطمه دختر رسول الله٦ نازل شده است. علامه طباطبايي اضافه كرده است كه با توجه به سياق آيات قبل و بعد، همۀ سوره مدني است.[٩]

٢. سياق آيات سورة دهر، بويژه آية Gيُوفُونَ بِالنَّذْرِF و آية Gيُطْعِمُونَ الطَّعَامَF سياق يك داستان واقعي است كه در خارج اتفاق افتاده است و ذكر اسير در ميانه كساني كه به دست آن ابرار، اِطعام شده‌اند،

[١]. الفقه علي المذاهب الاربعة، ج١، ص‌١٢٨.

[٢] دکتری علوم قرآن و حدیث و استادیار دانشگاه تربیت معلم آذربایجان.

[٣]. سورۀ انسان، آيۀ ٢٤.

[٤]. علوم قرآني، ص٨٠ از طبرسي، ج١٠، ص٤٠٦؛ شواهد التنزيل، ج٢، ص٤٠٩ ـ ٤١٠.

[٥]. الدرالمنثور، ج٨، ص٣٦٥.

[٦]. علوم قرآني، ص٨٠.

[٧]. شواهد التنزيل، ج٢، ص٤٠٩.

[٨]. آموزش علوم قرآن، ج١، ص١٨٥ از مجمع البيان، ج١٠، ص٤٠٥.

[٩]. تفسير القرآن الكريم، ص٥٤٢.