چنان‌که اشاره کردیم، مضمون مشترک این روایات این است که فرشتگان با دیدن گناهان انسان‌ها به خداوند اعتراض کردند که چرا بر گناه انسان‌ها صبوری می‌کند. آن‌گاه، با پیشنهاد خداوند، آنان از میان خود دو فرشتۀ هاروت و ماروت را انتخاب کردند. خداوند در نهاد آنان شهوت گذاشت. آنان با فرود آمدن به زمین با زنی بسیار زیبارو به نام زهره روبه‌رو شده و فریفته زیبايی او شده و برای دست یافتن به خواسته خود، با پیش شرط او، مرتکب گناهان بزرگی همچون پرستش بت، شراب‌خواری و سپس قتل نفس شدند و نیز راز اسم اعظم الهی را به آن زن بازگو کردند. خداوند آنان را کیفر داد؛ به گونه‌اي كه زهره به صورت ستارۀ زهره مسخ شد و مقرر گرديد هاروت و ماروت تا روز قیامت در بابل به صورت وارونه آویزان شده و عذاب ببینند.

این روایت، با تفاوت اندک، در مضامین آن و با سندها و طرق مختلف، در بسیاری از جوامع حدیثی اهل سنت آمده است. بسیاری از ناقلان حدیث، از روي موافقت، بدون هیچ اشاره به نقد و ضعف آنها،
از کنار روایات گذشته‌اند و گروهی نیز تصریح کرده‌اند که به خاطر کثرت طرق این روایت ـ که معتقدند بیش از بیست و چند طریق است ـ باید آنها را جزو قطعیّات شمرد؛ به عنوان مثال ابن‌حجر عموم کسانی که این روایت را به خاطر ضعف سندی مردود دانسته‌اند، بی‌خبر از علوم و دانش‌های حدیثی
دانسته است.[١]

خیانت هاروت و ماروت

در برخی از روایات اهل سنت، به نقل از امام باقر٧، چنین آمده است:

سجّل فرشته‌ای بود و هاروت و ماروت جزو یاران او بودند و سجّل هر روز سه بار با گوشه چشم به ام‌الکتاب نگاه می‌کرد. یک‌بار از روی غفلت در آن نظر انداخت و ماجرای آفرینش آدم و مسائل مرتبط با او را در آن نگریست. او این راز را با هاروت و ماروت در میان گذاشت و آن هنگام که خداوند فرمود: Gوَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَاتَعْلَمُونَF[٢] هاروت و ماروت از روی گردن‌کشی این اعتراض را بر زبان جاری کردند.»[٣]

می‌دانیم که میان مفسران این بحث و گفتگو مطرح شده که فرشتگان بر اساس چه منبعی و چه سابقه‌ای به خداوند اعلام کردند که انسان‌ها اهل فساد و خون‌ریزی هستند. در پاسخ به این پرسش، دیدگاه‌های مختلفی ارائه شده، نظیر آن که انسان‌های دیگری به نام «نسناس» پیش از آفرینش انسان در زمین حضور داشتند و مرتکب همین خطا‌ها و لغزش‌ها شدند.[٤]

[١]. سورۀ بقره، آيۀ ١٠٢.

[٢]. بحار الانوار، ج٦٥، ص٢٦٥.

[٣]. به عنوان نمونه ر.ک: کتاب الالفین، ص٣٣٨ ـ ٣٣٩؛ شرح المقاصد، ج٢، ص١٩٨ ـ ٢٠٠؛ الفصول المهمة فی اصول الائمة، ج١، ص٤٤٣ ـ ٤٤٤.

[٤]. تاریخ ابن خلدون، ج٢، ص١٧٤.