با توجه به این که نخستین بار در فرهنگ اسلامی، قرآن کریم از دو عنوان «هاروت و ماروت» سخن به میان آورده، در تمام تفاسیری که به بحث و بررسی آیات قرآن پرداخته‌اند، در ذیل آیه مورد نظر، به تفصیل دربارۀ هاروت و ماروت به گفتگو پرداخته‌اند. در غالب تفاسیر، بویژه در تفاسیر روایی، در کنار ذکر دیدگاه‌های مختلف، روایات نقل شده دربارة هاروت و ماروت را نیز آورده‌اند. آیه مورد بحث در قرآن این آیه است:

Gوَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّيَاطِينُ عَلَى‌ مُلْكِ سُلَيَمانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمانُ وَلكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنْزِلَ عَلَى الْـمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى‌ يَقُولَا إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلَا تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْـمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللّـهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمـَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوا بِهِ أَنْفُسَهُمْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَF؛[١]

و آنچه را که شیطان[صفت‌]ها در سلطنت سلیمان خوانده [و درس گرفته‌] بودند، پیروی کردند. و سلیمان کفر نورزید، لیکن آن شیطان[صفت‌]ها به کفر گراییدند که به مردم سحر می‌آموختند. و [نیز از‌] آنچه بر آن دو فرشته، هاروت و ماروت، در بابِل فرو فرستاده شده بود [پیروی کردند‌]، با این‌که آن دو [فرشته‌] هیچ کس را تعلیم [سحر‌] نمی‌کردند، مگر آن‌که [قبلاً به او‌] می‌گفتند: «ما [وسیله‌] آزمایشی [برای شما‌] هستیم، پس زنهار کافر نشوی.» و[لی‌] آنها از آن دو [فرشته‌] چیزهایی می‌آموختند که به وسیله آن، میان مرد و همسرش جدایی بیفکنند؛ هر چند بدون فرمان خدا نمی‌توانستند به وسیله آن به احدی زیان برسانند. و [خلاصه‌] چیزی می‌آموختند که برایشان زیان داشت، و سودی بدیشان نمی‌رسانید. و قطعاً [یهودیان‌] دریافته بودند که هر کس خریدار این [متاع‌] باشد، در آخرت بهره‌ای ندارد. وه که چه بد بود آنچه به جان خریدند؛ اگر می‌دانستند.

جوامع حدیثی

در عموم جوامع حدیثی فریقین، به مناسبت بحث فرشته‌ شناسی یا بررسی روایات مسانید، از صحابه و تابعان در روایات نقل شده از امثال کعب، عايشه، عبدالله بن عمر و.... روایات هاروت و ماروت آمده است. علامة مجلسی در بابی با عنوان «عصمة الملائکة و قصة هاروت و ماروت» این روایات را آورده است.[٢]

کتب کلامی

در منابع کلامی، حداقل در دو بحث، از هاروت و ماروت سخن به میان آمده است:

١. عصمت فرشتگان؛ از آنجا که عموم یا همه متکلمان فریقین بر عصمت فرشتگان پای فشرده‌اند، خود را با اشکال روایات هاروت و ماروت ـ که لغزش‌های بزرگی به دو فرشته الهی نسبت داده‌اند ـ مواجه دیده و در زمینه توجیه و تأویل روایات یا طرح آنها اظهار نظر کرده‌اند.

[١]. المجتبی من دعاء المجتبی، مقدمة محقق کتاب، ص٢٤؛ سعد السعود، مقدمة محقق، ص٣؛ الذريعة، ج١، ص‌٥٨؛ ج١٢، ص‌١٨٢.

[٢]. کشف المحجة، ص١٢٧؛ فتح الابواب، ص٣١ ـ ٣٢؛ الاجازات فی البحار، ج١٠٤، ص‌٤٢ ـ ٤٣.