روايات مربوط به نزول سوره فاتحه و تعيين مكي يا مدني بودن آن‌، مختلف و متعارض است. همچنين دانشمندان متأخر كوشيده‌اند با تأكيد بر تكرار نزول (يك‌بار در مكه و يك بار در مدينه)، تمام اين روايات را جمع كنند و آشتي دهند؛ حال آن كه روشن است سوره فاتحه از اجزاي اصلي نماز است و بدون قرائت آن، نماز تمام نيست و از طرفي نيز تشريع فريضه نماز در انتهاي دورة مكي و در شب معراج معلوم و مشهور و متفق عليه است. بدون شک، نزول سوره فاتحه پيش از تشريع نماز بوده است و به اين دليل، سوره حمد مكي است. اما سيوطي و زركشي، با آن كه در بحث مكي و مدني اين سوره را مكي مي‌دانند، در بحث «اسباب نزول» آن را از مواردي مي‌شمارند كه دو بار نازل شده است.[٢]

برخی معتقدند که نیمی از سوره حمد در مدینه و نیمی دیگر در مکه نازل شده است. به درستي معلوم نيست چه كسي این نظر را مطرح كرده، جز این که نصر بن محمد ابراهیم ابواللیث سمرقندی حنفی (م٣٧٥ق) در تفسیرش، بدون اسناد به کسی، آن را آورده و گفته است: به دلیل آیة Gغَيْرِ الْـمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّآلِّينَF؛ چون هر آیه‌ای که از یهود سخن بگوید، مدنی است.[٣] بطلان این قول نیز معلوم است.

كتابنامه

ـ اتقان البرهان في علوم القرآن، فضل حسن عباس، دارالفرقان، اول.

ـ الاتقان في علوم القرآن، جلال الدين سيوطي، قم: منشورات الرضي، ١٣٦٣ش.

ـ اسباب النزول، علي بن احمد واحدي نيشابوري، بيروت: مؤسسة الريان، اول، ١٤١١ق.

ـ اسباب النزول و اثرها في بيان النصوص، عماد الدين رشيد، دمشق: دارالشهاب، ١٤٢٠ق/ ١٩٩٩م.

ـ انوار التنزيل و اسرار التأويل، عبداله بن عمر بيضاوي، بيروت: مؤسسة الاعلمي، اول، ١٤١٠ق.

ـ البحر المحیط فی التفسیر، ابوحیان اندلسی، بیروت: دارالفکر، ١٤١٢ق.

ـ البرهان فی علوم القرآن، بدرالدین زرکشی، بیروت: دارالمعرفة، اول، ١٤١٠ق.

ـ التبیان فی تفسیر القرآن، محمد بن حسن طوسی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.

ـ التحریر و التنویر، محمد طاهر ابن عاشور، تونس: الدار التونسیة للنشر، ١٩٨٤م.

ـ تفسیر العیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، تهران: چاپخانه علمیه، ١٣٨٠ق.

ـ تفسیر القرآن العظیم، ابن کثیر، بیروت: دار المعرفة، دوم، ١٤٠٧ق.

[١]. مجمع البیان، ج٦، ص٥٠١؛ تفسیر کبیر، ج١٩، ص١٥١.

[٢]. المیزان، ج١٢، ص٢٠٢.

[٣]. تفسیر العیاشی، ج١، ص١٩.