علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٠ - انگاره تكرار نزول آيه
برخي از مفسران در صورت تساوي تعابير و عدم وجود قرينه به تعدّد اسباب، معتقد شدهاند، اما در همه مواردي كه چاره جمع روايات را تعدد اسباب دانستهاند، راه حل ديگری وجود دارد. دانشمندان، نزول آيات لعان را نمونهای براي تعدد اسباب دانستهاند، كه داستاني مشابه در باره دو نفر به نامهای عويمر و هلال نقل شده است. و پيامبر اكرم٦ به عويمر عجلاني فرمودند:
قد أنزل الله القرآن فيك و في صاحبتك.
ابن حجرعسقلاني گفته است:
شايد هلال بن اميه و عويمر العجلاني همزمان با هم دچار اين مشكل شدهاند.[١]
نووي نوشته است:
يحتمل أنها نزلت فيهما جميعاً فلعلّهما سألا في وقتين متقاربين.[٢]
البته درباره اين آيه، با توجه به اینکه اكثر مفسران گفتهاند كه آيه درباره هلال بن اميه نازل شده است، بعيد نيست، هنگامي كه عويمر از پيامبر٦ در اين باره سؤال كرد، پاسخ پيامبر٦ اين گونه باشد كه درباره تو و امثال تو خداوند آيه نازل كرده است. پس میتوان در جمع روایات گفت كه حادثه اول، باعث نزول آيه شده و پيامبر اكرم٦ براي رفع اشكال در حادثه دوم به آيات مربوط استناد كردهاند. در نتيجه، تعدد اسباب موجب نزول آيه نشده و در اصل سبب یکی است؛ یعنی بیان حکم در موارد مشابه، که با داستانهای مختلف و اشخاص متفاوت نقل شده است.
نيز مفسران آية Gيُوصِيكُمُ اللّـهُ فِي أَوْلاَدِكُم لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِF[٣] را درباره بيماري و پرسش جابر بن عبدالله دانستهاند كه هم زمان با آن، همسر سعد بن ربيع نيز به رسول خدا٦ مراجعه كرده و درباره ميراث دو دخترش سؤال كرده بود.
ابن حجر، در مقام رفع تعارض ميان رواياتي كه سبب نزول آيــه را جابر دانسته، با رواياتي كه سبب را پرسش همسر سعد بن ربيع ميدانند، مینويسد:
هيچ مانعي ندارد كه آيه به خاطر هر دو ماجرا نازل شده باشد.[٤]
البته در اين مورد، ابن حجر احتمال ديگري داده است كه درستتر به نظر ميرسد. او مينويسد:
ممكن است آيات اول ـ كه از ميراث فرزندان سخن ميگويد ـ درباره دختران سعد بن ربيع باشد و آيه كلاله (يعني آيه بعد) دربارۀ جابر باشد كه در آن زمان فرزندي نداشت.[٥]
[١]. مقاله نگارنده، مجله علوم حدیث، ش٣٧ ـ ٣٨.
[٢]. همان؛ نيز ر.ک: اسباب النزول و اثرها فی بیان النصوص، ص١٦٦ ـ ٢٣٧؛ فی علوم القرآن، ص٥٤.
[٣]. فتح الباري، ج٨، ص٢٤٤، ح٢٥٣؛ اسباب النزول (واحدی)، ص٤٠٨؛ تفسیر القرآن العظیم، ج٤، ص٣٤٢.
[٤]. المنهاج علي شرح صحيح مسلم، ج١٠، ص٣٤٢.
[٥]. سوره نساء، آيه ١١.