یونس بن ظبیان گوید که نزد امام صادق٧ بودم. ایشان پرسیدند: مردم دربارۀ ارواح مؤمنین پس از مرگ چه می‌گویند؟ گفتم: می‌گویند ارواح مؤمنان در سنگدان مرغانى سبز رنگ جا می‌گیرند. فرمود: سبحان الله! خداى تعالى مؤمن را گرامى‌تر از این می‌دارد که او را در سنگدان پرنده جای دهد. ای یونس، آن هنگام که زمان مرگ مؤمن فرا رسد، رسول خدا٦ و على و فاطمه و حسن و حسین:، در حالى که ملائکۀ مقرّب خداى ـ عزّ وجلّ ـ ایشان را همراهى مى‌کنند، بر بالین او حاضر می‌شوند. پس چون روح این مؤمن گرفته می‌شود، او را با بدن و صورتی که در دنیا داشت، به سوى بهشت می‌برند. مؤمنین در آنجا می‌خورند و مى‌نوشند؛ به گونه‌ای که اگر کسى از آشنایانشان از دنیا به نزدشان بیاید، ایشان را مى‌شناسد؛ چرا که به همان صورتى هستند که در دنیا بودند.[١]

در روایت دیگری آورده است که ابوبصیر گوید با امام صادق٧ سخن می‌گفتیم که آیا ارواح مؤمنان در چینه‌دان پرندگان سبز رنگی است که در بهشت آزادانه می‌خورند و به چراغ‌های پای عرش مأوی می‌جویند؟ امام٧ در پاسخ، با بی‌حاصل بودن حضور ارواح مؤمنان در چینه‌دان پرندگان این سخن را ردّ کرد و خود فرمود که ارواح مؤمنان در باغی به شکل اجساد در بهشت جای دارند.[٢]

بر اساس آنچه گذشت، می‌توان چنین نتیجه گرفت که کنار هم نهادن روایات شیعه و اهل‌سنّت در تفسیر آیات قرآن کریم، افزون بر ارائۀ تصویری روشنتر از معانی و مقاصد آیات، کاستی‌ها و کمبودهای احادیث دستۀ دیگر را برطرف می‌سازد.

سه. کشف قراين جهت صدور

کارکرد دیگر نقل روایات اهل‌سنّت، دستیابی به مقصود واقعی و ظاهری متن احادیث و تمیز میان آن دو است. از این جریان می‌توان با عنوان «جهت صدور روایات» یاد کرد. گاه، به دلایل مختلفی، معصوم٧ با بیان یک مطلب، در صدد بیان واقع نبوده و مقصود جدی عبارات را اراده نکرده است. تقیه[٣] از جملۀ این دلایل است. عواملی همچون حفظ جان و آبروی امام و مصون ماندن از آزار زمامداران، حفظ آبروی مکتب تشیّع، حفظ وحدت و یکپارچگی مسلمانان و حفظ جان یاران[٤] سبب شده است تا ائمه: از بیان واقع دوری جسته و معنایی موافق روایات اهل‌سنّت بیان دارند. فتوا دادن طبق مذهب سؤال کننده را نیز باید به عوامل فوق افزود.[٥]

[١]. المیزان، ج١٤، ص٢٢٧ و ٢٢٨. براي روایت ابن عباس ر.ك: الدر المنثور، ج٤، ص٣٠٩.

[٢]. مجمعالبیان، ج١، ص٥٠؛ البرهان، ج١، ص٩٩، ح ٢٤٧؛ تفسیر الصافی، ج١، ص٨٢؛ الميزان، ج١، ص٢٢. سید عبدالأعلی موسوی سبزواری این حدیث را از امام رضا٧ نقل کرده است (مواهب الرحمن، ج١، ص٢٠).

[٣]. الكافي، ج٥، ص١٢١، ح٢؛ البرهان، ج٢، ص٣٠٤؛ تفسیر الصراط المستقیم‌، ج‌٥، ص٤٧٨؛ تفسیر القرآن الکریم، ج٥، ص٥٥٥.

[٤]. سوره آل عمران، آيه ١٦٩.

[٥]. الدر المنثور، ج٢، ص٩٥.