محصّلی نداشته و روایات، تنها ابزار درک معانی و معارف قرآن هستند. هم در میان اهل‌سنّت و هم در بین شیعه، گرایش افراطی و اخباری‌گری به تفسیر مأثور وجود داشته است.[١] برخی نیز روی آوردن به سنت را در صورت ناتوانی از تفسیر آیات به کمک خود قرآن لازم دانسته و به آن توصیه می‌کنند.[٢]

در مقام عمل نیز برخی مفسّران در تفاسیر خود بر قرآن کریم، همچون سید هاشم بحرانی در تفسیر البرهان فی تفسیر القرآن، تنها به ذکر احادیث در ذیل آیات بسنده کرده‌اند. در مورد گروهی دیگر از مفسّران، مانند طبری از میان عالمان اهل‌سنّت و فیض کاشانی از شیعه می‌توان اشاره کرد که روایات، بیشترین مستندات آنها در تفسیر آیات قرآن کریم است. برخی نیز چون شیخ طوسی و طبرسی، از میان شیعیان و فخر رازی، ابن کثیر دمشقی و آلوسی، از اهل‌سنّت، به موازات بحث‌های ادبی و تاریخی و استناد به آیات دیگرِ قرآن، از احادیث نیز استمداد جسته‌اند.

در این میان، گروهی از مفسّران شیعی را ـ که در ادامۀ بحث به بزرگانی از ایشان اشاره خواهد شد ـ می‌توان یافت که در نقل احادیث، افزون بر مراجعه به منابع حدیثی شیعه، از جوامع روایی اهل‌سنّت نیز بهره برده‌اند. نکته‌ای که در این میان بسیار حايز اهمیت است، رویکرد این قبیل اندیشمندان به روایات تفسیری اهل‌سنّت و حوزه‌های بهره‌گیری از این روایات است. نقل روایات از منابع حدیثی اهل‌سنّت، علاوه بر آن‌که در واگویی معانی آیات مفید و مؤثر است، فوايد و کارکردهای دیگری نیز دارد که در این بخش از این کارکردها سخن به میان خواهد آمد.

اما موضوع مهم و اساسی در بهره‌مندی از روایات نبوی منقول از طرق اهل‌سنّت، امکان و به دیگر سخن، جواز بهره‌گیری از آن است. در یک نگاه کلی این پرسش مطرح می‌گردد که آیا می‌توان از روایات نبوی منقول در منابع حدیثی اهل‌سنّت بهره جست؟

از «روایات» ائمه: می‌توان به عنوان دلیل عمدۀ آن یاد کرد. بررسی و کند وکاو روایات نشان از آن دارد که موضوع امکان و جواز نقل روایات نبوی از طریق راویان اهل‌سنّت پیشینه‌ای طولانی داشته، حتی در عصر ائمه: نیز مورد سؤال اذهان شیعیان بوده است.

یعقوب بن یزید از زیاد قندی و او از هشام بن سالم نقل کند که به امام صادق٧ عرضه داشتم که فدایت شوم! آیا احادیث صحیحی از رسول خدا نزد عامه موجود است؟! امام٧ در پاسخ فرمود: بلی، رسول خدا بخشید و بخشید و بخشید، [اما] پناهگاه‌های علم و سخنِ آخرِ میانِ مردمْ نزد ماست.[٣]

روایت دیگری نظیر این حدیث را محمد بن مسلم از امام صادق٧ نقل می‌کند:

[١]. التفسير الكبير، ج١٠، ص٧٤٦ ـ ٧٤٧.

[٢]. الجامع لاحكام القرآن، ج١٩، ص١٣٠ ـ ١٣٤.

[٣] دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران.